Zmiany w pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Część 1

2017-11-24 (data modyfikacji: 2017-11-24)
Artykuł ukazał się w numerze 10 (101) listopad 2017 "Przedszkole. Miesięcznik Dyrektora", s. 39-43. 
 

Od nowego roku szkolnego obowiązują nowe przepisy dotyczące organizacji procesu kształcenia dziecka o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Jakie obowiązki spoczywają na pracownikach merytorycznych, jakie są nowe formy wspomagania przedszkolaka? Zapraszamy do lektury pierwszej części cyklu.

 
Podstawowym zadaniem przedszkoli jest – w świetle nowego Rozporządzenia w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach – podejmowanie działań, które sprzyjają rozwojowi kompetencji i potencjału powierzonych opiece i kształceniu dzieci. Nowe prawodawstwo postrzega dziecko i jego problemy w sposób wielowymiarowy. Wskazuje na uwarunkowania, zarówno biologiczne, jak i społeczne, które mają wpływ na przyswajanie wiedzy i sposób funkcjonowania malucha w przedszkolu. Przepisy dookreślają też obowiązki i zadania nauczycieli, wychowawców i specjalistów, kładąc szczególny nacisk na rozpoznawanie podczas bieżącej pracy mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień, indywidualnych potrzeb oraz przyczyn niepowodzeń i trudności utrudniających rozwój dziecka. Pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznej mają obowiązek wspomagać przedszkole i jego pracowników w procesie diagnostycznym i postdiagnostycznym. 
 

Zakres obowiązków specjalistów

Nowe Rozporządzenie dokładnie określa zakres obowiązków specjalistów zatrudnionych w przedszkolu (§ 24–27).
Zadania pedagoga i psychologa: 
 
  • prowadzenie badań i działań diagnostycznych w celu określenia indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci poprzez wskazywanie możliwości psychofizycznych, mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań, uzdolnień i przyczyn niepowodzeń edukacyjnych lub trudności w funkcjonowaniu, w tym barier i ograniczeń, 
  • diagnozowanie sytuacji wychowawczych w celu rozwiązywania problemów wychowawczych, które ograniczają aktywne i pełne uczestnictwo dziecka w życiu placówki,
  • pomoc rodzicom i nauczycielom w rozpoznawaniu i rozwijaniu indywidualnych możliwości, predyspozycji i uzdolnień dzieci,
  • wspieranie nauczycieli, wychowawców i innych specjalistów w rozpoznawaniu przyczyn niepowodzeń edukacyjnych i trudności w funkcjonowaniu społecznym i w udzielaniu pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
  • udzielanie dzieciom pomocy psychologiczno-pedagogicznej dostosowanej do rozpoznanych potrzeb,
  • podejmowanie działań z zakresu profilaktyki różnych problemów dzieci,
  • zapobieganie zaburzeniom zachowania i minimalizowanie skutków nieprawidłowości rozwojowych, 
  • inicjowanie różnych form pomocy w środowisku przedszkolnym i pozaprzedszkolnym,
  • inicjowanie i prowadzenie działań interwencyjnych w sytuacjach kryzysowych.
Zadania logopedy:
 
  • prowadzenie działań diagnostycznych, w tym prowadzenie badań przesiewowych w celu ustalenia stanu mowy i poziomu rozwoju językowego dzieci,
  • prowadzenie zajęć logopedycznych dla dzieci oraz porad i konsultacji dla rodziców i nauczycieli w zakresie stymulacji rozwoju mowy podopiecznych i eliminowania jej zaburzeń,
  • podejmowanie we współpracy z rodzicami dzieci działań profilaktycznych, których celem jest zapobieganie powstawaniu zaburzeń komunikacji językowej,
  • wspieranie nauczycieli, wychowawców i innych specjalistów w rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb i możliwości rozwojowych, psychofizycznych i edukacyjnych przedszkolaków i udzielaniu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Zadania terapeuty pedagogicznego:
 
  • udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
  • prowadzenie badań, których celem jest diagnoza dzieci z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi lub specyficznymi trudnościami w uczeniu oraz rozpoznawanie trudności i monitorowanie efektów oddziaływań terapeutycznych,
  • rozpoznawanie przyczyn utrudniających dzieciom aktywne i pełne uczestnictwo w życiu przedszkola i podejmowanie działań profilaktycznych w celu zapobiegania niepowodzeniom edukacyjnym – we współpracy z rodzicami,
  • prowadzenie zajęć korekcyjno-kompensacyjnych i innych zajęć o charakterze terapeutycznym,
  • wspieranie nauczycieli, wychowawców i innych specjalistów w rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, które wpływają na funkcjonowanie dziecka i jego uczestnictwo w życiu przedszkola.
Prawodawca podkreśla potrzebę rozpoznawania potrzeb dziecka i udzielania mu wsparcia na każdym etapie edukacji.

 

Wskazania do wsparcia

W omawianym Rozporządzeniu znalazło się nowe wskazanie do zindywidualizowania pracy z dzieckiem (§ 2 ust. 1 i 2). Oprócz obowiązujących dotychczas: niepełnosprawności, niedostosowania społecznego i zagrożenia nim, szczególnych uzdolnień, specyficznych trudności w uczeniu się, deficytów kompetencji i zaburzeń sprawności językowych, przewlekłej choroby, sytuacji kryzysowych lub traumatycznych dotykających dziecko, niepowodzeń edukacyjnych, zaniedbań środowiskowych związanych z sytuacją bytową przedszkolaka i jego rodziny, sposobów spędzania czasu wolnego i kontaktów środowiskowych, trudności adaptacyjnych związanych z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym z wcześniejszym kształceniem za granicą, pojawiło się nowe wskazanie – coraz częściej występujące trudności, które wynikają z zaburzeń emocjonalnych lub dysfunkcji w zakresie zachowania. 
Ustawodawca podkreśla w Rozporządzeniu potrzebę rozpoznawania potrzeb dziecka i udzielania mu wsparcia na każdym etapie edukacji (§ 6) i bardzo precyzyjnie określa jego zasady już na poziomie przedszkola. Jego pracownikom poleca obserwację pedagogiczną, która ma na celu wczesne rozpoznanie u dziecka dysharmonii rozwojowych i podjęcie wczesnej interwencji, a w przypadku dzieci realizujących obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne – tzw. diagnozę przedszkolną, która polega na obserwacji pedagogicznej, kończącej się analizą i oceną gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole.

 

Udzielanie wsparcia

Na podstawie nowego Rozporządzenia pomoc psychologiczno-pedagogiczna dla nauczycieli i rodziców udzielana jest w formie porad, konsultacji, warsztatów i szkoleń i ma na celu wsparcie w rozwiązywaniu problemów wychowawczych i dydaktycznych dzieci. Służy rozwijaniu u dorosłych umiejętności, które zwiększają efektywność wsparcia udzielanego dzieciom. Oferowana jest bezpłatnie i dobrowolnie i nie wymaga od rodzica wnioskowania ani wyrażania zgody na piśmie na jej udzielenie. 
Wieloaspektowość zaburzeń utrudniających funkcjonowanie dziecka wiąże się z szeregiem złożonych czynności, dlatego też w proces wsparcia powinno być zaangażowanych jak najwięcej specjalistów. Nowe prawo, oprócz nauczycieli, wychowawców, specjalistów zatrudnionych w przedszkolu, rodziców dzieci objętych pomocą, wymienia organizacje pozarządowe, instytucje (§ 4 ust. 3 pkt 5). W szczególny sposób uwzględnia inne podmioty działające na rzecz rodzin dzieci. Poszerza to w praktyce możliwość korzystania przy rozwiązywaniu sytuacji trudnych i konfliktowych zarówno z pomocy podmiotów zorganizowanych, jak i osób indywidualnych mających zdolność prawną. 

 

Zadania dyrektora i wnioskowanie o pomoc

Zgodnie z nowym Rozporządzeniem za organizację, zaplanowanie i przeprowadzenie działań, które mają na celu poprawę jakości udzielanej pomocy psychologiczno-pedagogicznej w placówce, odpowiedzialny jest jej dyrektor (§ 4 ust. 1). Zapewnia on nauczycielom, wychowawcom i specjalistom wsparcie merytoryczne, wnioskując o nie do poradni psychologiczno-pedagogicznych i placówek doskonalenia nauczycieli. Do jego zadań należy też uzgodnienie zasad współpracy z organizacjami i podmiotami zaangażowanymi w udzielanie pomocy (§ 6 ust. 6). Dyrektor może powierzyć innej osobie realizację swoich zadań związanych z planowaniem i udzielaniem pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolu.
Rozszerzony został również zakres osób, które mogą wnioskować o udzielanie pomocy (§ 5). Oprócz rodziców dziecka, dyrektora placówki, do której ono uczęszcza, nauczyciela, wychowawcy lub specjalisty, pielęgniarki czy higienistki, poradni psychologiczno-pedagogicznej, pomocy nauczyciela oraz pracownika socjalnego i kuratora sądowego, prawodawca wymienia także asystentów: edukacji romskiej, rodziny, nauczyciela.

 

Struktura pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolu

Zmiany w Rozporządzeniu dotyczą zasad organizacji udzielanego wsparcia, mającego na celu rozpoznanie problemów dziecka i zorganizowanie dla niego usystematyzowanej i skutecznej pomocy. 
 
OSOBA OBOWIĄZKI
Nauczyciel, wychowawca lub specjalista
(§ 20 ust. 3)
 
  • Bezzwłoczne udzielenie dziecku wsparcia, jeśli taka potrzeba zostanie zauważona podczas bieżącej pracy.
  • Bezzwłoczne poinformowanie wychowawcy o tym, że wsparcie udzielane podczas bieżącej pracy jest niewystarczające.
Wychowawca
(§ 20 ust. 4)
 
  • Poinformowanie pozostałych nauczycieli, wychowawców i specjalistów pracujących z dzieckiem o potrzebie objęcia go pomocą psychologiczno-pedagogiczną w trakcie ich bieżącej pracy.
  • Planowanie i koordynowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej w ramach zintegrowanych działań nauczycieli, wychowawców i specjalistów oraz bieżącej pracy z uczniem.
Dyrektor przedszkola
(§ 20 ust. 5, 11)
 
  • Ustalenie form, okresu i wymiaru godzin wsparcia.
  • W uzasadnionych przypadkach wyznaczenie innej niż wychowawca osoby do koordynowania działań związanych z pomocą psychologiczno-pedagogiczną.
  • Powiadomienie na piśmie, w sposób przyjęty w placówce, rodziców dziecka o ustalonych dla niego formach wsparcia, wymiarze godzin, w jakim będą realizowane, i okresie udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
  • Wystąpienie, za zgodą rodziców, do publicznej poradni z wnioskiem o przeprowadzenie diagnozy i wskazanie sposobu rozwiązania problemu dziecka, gdy mimo udzielanej pomocy nie następuje poprawa funkcjonowania przedszkolaka.
 
Wspomaganie dziecka przez nauczycieli, wychowawców i specjalistów wymaga:
 
  • podjęcia współpracy z jego rodzicami i – w zależności od potrzeb – z innymi podmiotami, upoważnionymi przez ustawodawcę do zgłaszania potrzeby udzielenia wsparcia (pielęgniarka lub higienistka, poradnia, pomoc nauczyciela, pracownik socjalny, kurator sądowy, organizacja pozarządowa, instytucja lub podmiot działający na rzecz rodziny i dzieci, asystenci: nauczyciela, rodziny, edukacji romskiej),
  • oceny efektywności podejmowanych działań i formułowania wniosków na ich podstawie, 
  • określania celów do dalszych działań wspierających. 
  • Wniosek o przeprowadzenie diagnozy zawiera informacje o:
  • rozpoznanych indywidualnych potrzebach rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwościach psychofizycznych i potencjale rozwojowym dziecka,
  • występujących u niego trudnościach w funkcjonowaniu, szczególnych uzdolnieniach,
  • działaniach i formach pomocy psychologiczno-pedagogicznej podjętych przez nauczycieli, wychowawców i specjalistów w celu poprawy funkcjonowania dziecka i ich efektach,
  • wnioskach, które dotyczą dalszych działań mających na celu poprawę funkcjonowania przedszkolaka. 
Ważne!
Rozporządzenie nakłada nowy obowiązek na wychowawców i specjalistów. Nakazuje im podjęcie współpracy z nauczycielami udzielającymi wsparcia, która polega na pomocy w dostosowaniu metod i form pracy do indywidualnych potrzeb psychofizycznych dziecka.

 

Możliwe wsparcie

Sposoby udzielania pomocy na poszczególnych etapach edukacji różnią się od siebie. Może ona przyjąć formę zajęć rozwijających uzdolnienia, zajęć specjalistycznych: korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych, rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne i innych zajęć o charakterze terapeutycznym, porad i konsultacji (§ 6). W przedszkolu osoby udzielające wsparcia mogą korzystać ponadto ze zindywidualizowanej ścieżki realizacji obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego.
 
RODZAJ ZAJĘĆ GRUPA DZIECI, DLA KTÓREJ SĄ PRZEZNACZONE FORMY WSPARCIA MAKSYMALNA LICZBA UCZESTNIKÓW
Rozwijające uzdolnienia Dzieci szczególnie uzdolnione 8 uczestników
Korekcyjno-kompensacyjne Dzieci z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, w tym ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się 5 uczestników
Logopedyczne Dzieci z deficytami kompetencji i zabrzeniami sprawności językowych 4 uczestników
Rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne Dzieci przejawiające trudności w funkcjonowaniu społecznym 10 uczestników, chyba że zwiększenie liczby uczestników jest uzasadnione potrzebami uczniów i prowadzonych zajęć
O charakterze terapeutycznym Dzieci z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, mające problemy w funkcjonowaniu społecznym 10 uczestników

 

Ważne!
Istotną zmianą jest skrócenie czasu trwania zajęć, który obecnie obejmuje godzinę dydaktyczną – 45 min. Jeżeli jest to uzasadnione dobrem ucznia, Rozporządzenie dopuszcza jego wydłużenie lub skrócenie z zachowaniem tygodniowego czasu tych zajęć (§ 16). 
Zajęcia mogą prowadzić nauczyciele, wychowawcy i specjaliści, którzy mają odpowiednie kwalifikacje. Rozporządzenie zaleca przy tym stosowanie aktywizujących metod pracy (§ 17).

 

Zindywidualizowana ścieżka kształcenia

Niekiedy dziecko o specjalnych potrzebach edukacyjnych nie może realizować wszystkich zajęć ze swoją grupą rówieśniczą przez różnorakie deficyty. Wymaga ono nauczania indywidualnego przynajmniej w części realizowanych z nim zajęć. Mowa tu o przedszkolakach z zaburzeniem uwagi, zachowania lub emocji, nadpobudliwych, impulsywnych. Choć wymagają wsparcia w postaci indywidualnego nauczania, nie powinny być izolowane od grupy rówieśniczej. Wpływa to negatywnie na ich rozwój psychospołeczny, a w niektórych przypadkach może prowadzić nawet do rozwoju depresji. 
 
Ważne!
Prawodawca przewidział nową formę pracy, jaką jest zindywidualizowana ścieżka realizacji obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego oraz zindywidualizowana ścieżka kształcenia (§ 12). 

Z tej formy wsparcia mogą skorzystać wszystkie dzieci, których trudności w funkcjonowaniu wynikają ze stanu zdrowia i które uzyskały takie zalecenie w postaci odpowiedniej opinii z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Podstawowym celem zindywidualizowanej ścieżki jest poprawa funkcjonowania przedszkolaka w placówce. Rodzic, aby uzyskać dla swojego dziecka opinię zawierającą odpowiednie zalecenie, musi do wniosku dołączyć dokumenty określające:
 
  • trudności w funkcjonowaniu dziecka w przedszkolu,
  • wpływ przebiegu choroby na funkcjonowanie w przedszkolu i ograniczenia w zakresie możliwości udziału w zajęciach wychowania przedszkolnego – w przypadku ubiegania się o tę formę wsparcia ze względu na stan zdrowia dziecka,
  • opinię nauczycieli i specjalistów prowadzących zajęcia o funkcjonowaniu dziecka w przedszkolu, jeżeli przed wystąpieniem o opinię uczęszczało ono do przedszkola.
Wydanie opinii wymaga przeprowadza analizy funkcjonowania dziecka, która uwzględnia efekty udzielanej dotychczas przez przedszkole pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Dokonuje jej poradnia psychologiczno-pedagogiczna we współpracy z przedszkolem i rodzicami. Opinia z zaleceniem zindywidualizowanej ścieżki określa:
 
  • zakres, w jakim dziecko nie może brać udziału w zajęciach edukacyjnych wspólnie z oddziałem przedszkolnym,
  • czas, w jakim powinien być objęty zindywidualizowaną ścieżką nauczania,
  • działania, jakie należy podjąć w celu usunięcia barier i ograniczeń utrudniających funkcjonowanie dziecka i jego uczestnictwo w życiu przedszkola.
Praca z dzieckiem, które uzyskało zalecenie edukacji w formie zindywidualizowanej ścieżki nauczania, wymaga od jego rodziców złożenia do dyrektora odpowiedniej opinii i wniosku. Na ich podstawie dyrektor ustala:
 
  • program nauczania dostosowany, poprzez odpowiednie metody i formy pracy, do indywidualnych potrzeb rozwojowych, edukacyjnych i możliwości psychofizycznych dziecka; musi on uwzględniać w szczególności potrzeby wynikające z jego stanu zdrowia,
  • tygodniowy wymiar godzin zajęć edukacyjnych z uwzględnieniem konieczności realizacji podstawy programowej, realizowany indywidualnie z dzieckiem.
Zindywidualizowana ścieżka może być prowadzona w zależności od osobniczych potrzeb dziecka w formie zajęć odbywających się wspólnie z grupą i oddzielnie, w różnych proporcjach. 
 
Uwaga!
Zindywidualizowana ścieżka realizacji obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i zindywidualizowana ścieżka kształcenia nie dotyczą uczniów objętych potrzebą kształcenia specjalnego i nauczaniem indywidualnym. 
 

 

Nauczanie indywidualne 

Nowe Rozporządzenie w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży w istotny sposób zmienia zasady pracy z dzieckiem, które ze względu na zły stan zdrowia nie może uczęszczać do przedszkola. Jest ona organizowana na podstawie orzeczenia o potrzebie nauczania indywidualnego, wystawianego przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną na wniosek rodzica. Czas jego trwania określa orzeczenie, natomiast zakres, miejsce i wymiar zajęć ustala dyrektor w porozumieniu z rodzicami i organem prowadzącym. Zajęcia są prowadzone, w zależności od potrzeb, przez jednego lub kilku nauczycieli w bezpośrednim kontakcie z uczniem. 
 
Ważne!
Nowym rozwiązaniem, na które wskazuje ustawodawca, jest prowadzenie nauczania indywidualnego wyłącznie w miejscu zamieszkania dziecka przez co najmniej trzy dni w tygodniu. 
 
W trosce o integrację chorego dziecka z jego zdrowymi kolegami nowe Rozporządzenie nakazuje nauczycielom obserwację przedszkolaka i dostosowanie form uczestniczenia w życiu placówki do jego możliwości. W szczególności dotyczy to zajęć rozwijających zainteresowania i uzdolnienia, uroczystości, imprez przedszkolnych i wybranych zajęć edukacyjnych. 
Dzieci objęte nauczaniem indywidualnym w ramach potrzeb uczestniczą w zajęciach rewalidacyjnych i innych o charakterze pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jeżeli stan zdrowia ucznia ulegnie czasowej poprawie, dyrektor, na wniosek rodziców, może zawiesić nauczanie indywidualne na czas przedstawiony przez nich w zaświadczeniu. Może on też, również na podstawie zaświadczenia i na wniosek rodziców, zaprzestać udzielania nauczania indywidualnego. Na dotychczasowych warunkach, w dostosowanym do potrzeb podopiecznych pomieszczeniu w przedszkolu, będą się mogły uczyć dzieci do końca okresu, na jaki zostało wydane orzeczenie, jednak nie dłużej niż do końca roku szkolnego 2017/2018.

 

Przepisy przejściowe

Należy również zwrócić uwagę na przepisy przejściowe regulujące zasady organizowania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolach w okresie wdrażania reformy systemu oświaty. Zgodnie z art. 220 ust. 1 pkt 4 Ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe w okresie do 31 sierpnia 2019 r. liczba dzieci przypadających na jeden etat pedagoga, psychologa lub logopedy, zatrudnionych w przedszkolach prowadzonych przez daną jednostkę samorządu terytorialnego, nie może być wyższa niż liczba uczniów przypadających na jeden etat pedagoga, psychologa lub logopedy, zatrudnionych w przedszkolach prowadzonych przez tę jednostkę samorządu terytorialnego w roku szkolnym 2016/2017. 
 
 
 
 
Podstawa prawna:
 
  • Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. z 2017 r. poz. 1591),
  • Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży (Dz.U. z 2017 r. poz. 1616),
  • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 60 ze zm.).
     
Jagna Niepokółczycka-Gac - pedagog, socjoterapeuta, wieloletni kurator społeczny sądu rodzinnego i dla nieletnich, trener, współtwórca Instytutu Szkoleń Oświatowych. W swojej pracy zawodowej skupia się głównie na udzielaniu pomocy dziecku obarczonemu szeroko rozumianymi dysfunkcjami i jego rodzinie.

 
Zobacz więcej aktualności