Zajęcia wyrównawcze w edukacji wczesnoszkolnej

2018-12-28 (data modyfikacji: 2018-12-28)

Jedną z form udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej uczniom są zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze, podczas których dzieci pracują w małych grupach nad wyrównaniem braków edukacyjnych. Jak je najlepiej zorganizować? Jakie metody i formy pracy wybrać?
 

Celem zajęć wyrównawczych jest wspieranie uczniów mających trudności w nauce – w spełnianiu wymagań edukacyjnych, które wynikają z realizowanej podstawy programowej. Są to w założeniu zajęcia dla uczniów, którzy są w normie intelektualnej, ale z różnych, nieznanych przyczyn nie radzą sobie w zadowalający sposób z opanowaniem wymaganych wiadomości i umiejętności.
 
 
Cele główne i operacyjne zajęć
Główne cele zajęć dydaktyczno-wyrównawczych to pomoc w opanowaniu i utrwalaniu wiadomości przewidzianych w podstawie programowej dla danego etapu edukacyjnego, usprawnianie oraz nabywanie umiejętności potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania dziecka w szkole, zapewnienie warunków do odnoszenia sukcesów każdemu z uczniów oraz stworzenie przyjaznej, bezpiecznej atmosfery na zajęciach. Cele te dotyczą wszystkich uczestników zajęć. Ich realizowanie powinno prowadzić do stymulacji rozwoju dziecka, korygowania zaburzonych funkcji, zapobiegania powstawaniu problemów emocjonalnych wynikających z nieradzenia sobie na co dzień na zajęciach, kształtowania samodzielności, rozbudzania zainteresowań i motywacji do nauki.
Cele operacyjne wynikają z indywidualnych potrzeb każdego dziecka i wskazują na konkretne obszary, nad którymi podejmowana jest praca. Również jej metody i formy powinny być dobierane pod kątem potrzeb dzieci. Należy jednak pamiętać, że powinno się częściej korzystać z metod problemowych niż podających oraz angażować dzieci do myślenia poprzez działanie.
 
Praca w grupach
Najkorzystniejsza jest taka organizacja pracy, aby w jednej grupie znajdowały się dzieci o zbliżonych problemach z nauką, np. z czytaniem, pisaniem, liczeniem, ortografią itp. Niestety organizacja pracy szkoły często uniemożliwia taki podział i wymusza tworzenie grup spośród uczniów z jednej lub kilku klas, które o danej godzinie nie mają zajęć lekcyjnych. Ponadto ważnym czynnikiem jest dostępność miejsca do pracy, czyli wolna sala szkolna. Jednakże nawet w tak skonstruowanych zespołach da się pracować na zajęciach, dostosowując ich organizację do specyfiki grupy. Można wówczas naprzemiennie poświęcać czas różnym problemom edukacyjnym, wykorzystując samopomoc koleżeńską i tak organizując zajęcia, aby to dzieci pomagały sobie nawzajem. Wymaga to więcej pracy koncepcyjnej od nauczyciela, ale może przynieść dodatkowe korzyści dzieciom, które są raz uczniami, a raz nauczycielami. Taki układ daje im poczucie, że są dobre w jakiejś dziedzinie i potrzebne innym. To szczególnie ważne w przypadku, gdy problemy w nauce wynikają z zaniedbań środowiskowych, a uczniowie borykają się z zaniżoną samooceną. Mają wówczas szansę nie tylko osiągnąć sukces edukacyjny w postaci poprawienia swoich wyników, ale także społeczny – dzięki nawiązaniu pozytywnych relacji z innymi dziećmi, poprzez udzielenie im wsparcia.
Podczas zajęć wyrównawczych mamy możliwość korzystania z gier, zabaw, doświadczeń, współpracy i rywalizacji, z pracy indywidualnej, w parach, w małych grupach i zespołowej. Urozmaicanie metod i form pracy i różnicowanie podejmowanych działań sprawią, że dzieci będą bardziej zainteresowane zajęciami. Dzięki temu czas utrzymania uwagi i koncentracji na zadowalającym poziomie wydłuży się, przez co efekty zajęć również staną się bardziej satysfakcjonujące.
 
Diagnoza potrzeb
Aby rozpocząć zajęcia wyrównawcze, nauczyciel musi dokonać diagnozy potrzeb uczniów, którzy będą na nie uczęszczać. Rozwój dziecka to proces. Następują w nim zmiany ilościowe i jakościowe, dzięki którym dziecko coraz lepiej funkcjonuje, zdobywa nowe wiadomości, umiejętności i sprawności, osiągając coraz wyższy ich poziom. Należy rozpoznać, na jakim poziomie rozwoju znajdują się podstawowe funkcje fizyczne i psychiczne, motoryka duża i mała, percepcja wzrokowa i słuchowa, koordynacja wzrokowo-słuchowo-ruchowa, analiza i synteza wzrokowa i słuchowa, koncentracja uwagi, mowa, myślenie, pamięć. Zajęcia dydaktyczno -wyrównawcze powinny obejmować strefę najbliższego rozwoju dziecka. Zadania zbyt łatwe nudzą, zbyt trudne – zniechęcają, dlatego rozpoznanie poziomu rozwoju podstawowych funkcji ma dla postępów dziecka istotne znaczenie.
 
Praktyczne wskazówki
Zadaniem nauczycieli jest wymyślenie takiej koncepcji spotkań oraz prowadzanie ich w taki sposób, aby były nie tylko efektywne metodycznie, ale też interesujące dla dzieci. 
Dzieci lubią świat fantazji, warto więc to wykorzystać i zaktywizować ich wyobraźnię. Stworzenie scenariusza przedstawienia, w którym odwołamy się do dziecięcych marzeń, spowoduje, że uczniowie będą chcieli wziąć w nim udział i wcielić się w rolę aktorów. Może to być scenariusz cykliczny lub jednostkowy – w zależności od możliwości twórczych wymyślającego go nauczyciela. Czasami animowanie przyniesionej na zajęcia pacynki wystarczy, żeby poziom zainteresowania dzieci zajęciami zdecydowanie wzrósł. Można też zaproponować uczniom dodawanie elementów do scenariusza – np. jako nagrody za wykonanie ćwiczenia. 
Dzięki udziałowi w grze dziecko wykonuje dopasowane do swoich potrzeb edukacyjnych zadanie, nawet nie wiedząc, że właśnie ćwiczy jakąś umiejętność. Do skonstruowania gry czy zabawy edukacyjnej nie potrzeba niczego szczególnego. Wystarczą kartka, ołówek, dwie kostki do gry i już ćwiczenia na dodawanie i odejmowanie do 12 z pierwszakami stają się świetną zabawą w postaci gry w bingo. Dzieci nie tylko ćwiczą umiejętności matematyczne i sprawność rachunkową, ale i myślenie, bo gra zazwyczaj wymaga strategii. Dodajmy do tego konieczność własnoręcznego wykonania planszy oraz rzuty kośćmi, a do umiejętności matematycznych, sprawności rachunkowej i myślenia dochodzi usprawnianie motoryki dużej i małej oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej. Odczytywanie wyników rzutów z kostek to dodatkowo ćwiczenie percepcji wzrokowej. Zaznaczanie uzyskanego wyniku i rozpoznanie możliwości zakończenia gry ćwiczy koncentrację uwagi. W ten sposób za pomocą jednej gry uzyskujemy zróżnicowane ćwiczenie wielu funkcji, a towarzyszące jej emocje sprawiają, że dzieci ćwiczą je z zaangażowaniem. 
Podczas zajęć powinniśmy wykorzystywać także pracę w formie współpracy i rywalizacji – dzieci powinny nabyć obie te umiejętności. Oczywiście należy pamiętać o zapewnieniu takich warunków rywalizacji, aby wygrana była możliwa dla każdej ze stron, oraz takich warunków współpracy, aby każdej stronie przynosiła ona zyski. Umiejętności wygrywania i przegrywania są równie ważne jak umiejętności przedstawienia swojego zdania i dojścia do porozumienia. Zapewniając dzieciom poczucie bezpieczeństwa (co jest jednym z celów zajęć), zapewniamy im także możliwość opanowania tych umiejętności w przyjaznej atmosferze. Dzięki temu będą potrafiły z nich skorzystać także poza zajęciami.
Trudność na zajęciach musi być podnoszona stopniowo. W ćwiczeniu z dzieckiem danej umiejętności powinniśmy wyjść od poziomu, jaki już jest osiągnięty i przejść do strefy najbliższego rozwoju, czyli do zadania, którego uczeń nie potrafi wykonać samodzielnie, jednak jest w stanie sobie z nim poradzić przy wsparciu nauczyciela lub rówieśnika. W ten sposób dziecko najlepiej zdobywa nowe umiejętności i wiedzę, a granica strefy najbliższego rozwoju przesuwa się coraz dalej. Należy chwalić dziecko za poradzenie sobie z każdym zadaniem i za pokonanie każdej trudności oraz sygnalizować podnoszenie mu poprzeczki i to, że na pewno poradzi sobie z następnym stopniem trudności. Dziecko musi wiedzieć, że jesteśmy z niego zadowoleni i wierzymy w jego możliwości.
Niezwykle istotne jest wyraźne wskazywanie dziecku jego osiągnięć. Trzeba pokazywać widoczne efekty jego pracy, czyli konkretne przykłady, z którymi wcześniej nie potrafiło sobie poradzić, a teraz bez problemu je wykonuje. Dzięki unaocznieniu skutków pracy, uczeń widzi sens uczestniczenia w zajęciach i wkładania w nie wysiłku. Jest zmotywowany i wzrastają jego poczucie wartości oraz chęć dalszego uczestniczenia w spotkaniach. 
Bardzo ważny element pracy z dziećmi na każdej lekcji stanowi samoocena. Pozwólmy uczniom samodzielnie ocenić ich wkład pracy oraz osiągnięcia, jakie uzyskali podczas danych zajęć. Możemy pomóc im je określić, zadając pytania pomocnicze i prosząc o argumenty przemawiające za taką właśnie oceną, np. „wytłumacz mi, proszę, dlaczego tak uważasz?”. Nie krytykujmy samooceny dziecka – przedstawmy mu swoją ocenę jego pracy, również wspierając ją argumentami. W ten sposób zostawimy dziecku prawo do autonomicznej samooceny, jednocześnie pokazując mu swój punkt widzenia i ucząc argumentowania własnego zdania. Warto przygotować dziecku kartę samooceny do wypełnienia, pozwoli mu ona uporządkować myśli i wnioski, a przy okazji stanie się ciekawą graficznie formą nagrody. 
Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze mogą być prowadzone cyklicznie lub doraźnie. Ta pierwsza forma przeznaczona jest dla uczniów, u których rozpoznaliśmy nieharmonijny rozwój i w jego efekcie problemy edukacyjne. Dla nich organizujemy zajęcia stałe, zazwyczaj raz w tygodniu, na których prowadzimy systematyczną pracę w celu zniwelowania problemów. Druga forma – doraźna – powinna mieć miejsce w sytuacjach, gdy dziecko z jakiegoś powodu, np. dłuższej absencji, ma zaległości, przez które nagle przestało sobie radzić z bieżącą pracą. Wskazane jest wtedy zorganizować w krótkim czasie jedno lub kilka spotkań, aby zniwelować braki.
Warto zwrócić uwagę także na problem zadawania prac domowych z zajęć dydaktyczno-wyrównawczych. Można zadawać tylko takie ćwiczenia, które są nastawione na rozwój
funkcji, umiejętności, np.:
 
  • codziennie ugnieć z gazety dwie kule i przynieś je na zajęcia (na zajęciach organizujemy z ich pomocą rzuty do celu, rzuty w dal lub inne) – to zadanie ćwiczące motorykę oraz wzmacniające mięśnie rąk i dłoni,
  • codziennie dokładnie wyliż miseczkę po jedzeniu jak mały kotek (najpierw umawiam się z rodzicami, żeby to była miseczka po budyniu, kisielu, zupie kremie – czymś widocznym i o dość gęstej konsystencji, co dziecko lubi jeść) – to zadanie wzmacniające mięśnie warg i języka,
  • codziennie przeskocz 10 razy przez skakankę (na kolejnych zajęciach organizujemy zawody w tej konkurencji) – to zadanie ćwiczące motorykę oraz koordynację ruchową, a także umiejętność liczenia do 10,
  • codziennie przeczytaj/napisz zdanie/tekst (jeśli zdanie, to o konstrukcji ułatwiającej zapamiętywanie, jeśli tekst, to króciutki, wierszowany, również łatwy do zapamiętania; na kolejnych zajęciach mówimy je/go z pamięci albo zapisujemy z pamięci) – to zadanie ćwiczy przede wszystkim pamięć.
Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze mogą być ciekawą przygodą szkolną dla uczniów i zawodową dla nauczyciela. Stanowią wyzwanie, a sprostanie mu może dostarczyć wiele satysfakcji obu stronom. Powinny być przyjemnością zarówno dla prowadzącego, jak i dla uczestników. Osiągnięcie tego wcale nie jest trudne, a włożony wysiłek przynosi wymierne efekty.
 
 
Źródło: B. Taniewicz, Zajęcia wyrównawcze w edukacji wczesnoszkolnej, „Szkoła. Miesięcznik dyrektora”, maj 2018, s. 62-64.
 
Barbara Taniewicz – nauczycielka edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, absolwentka studiów o kierunku pedagogika specjalna, prowadzi zajęcia terapii pedagogicznej.
Zobacz więcej aktualności