Zaburzenia integracji sensorycznej

2017-11-07 (data modyfikacji: 2017-11-17)

Jak rozpoznać zaburzenia procesów sensorycznych? Czym jest system proprioceptywny? Na czym polega diagnoza SI? Odpowiadamy na najczęściej zadawane pytania.
 

zaburzenia-integracji-sensorycznej

Integracja sensoryczna to proces neurologiczny zachodzący w mózgu. Zaczyna się on już w okresie prenatalnym i towarzyszy nam przez całe życie. Każdy z nas ma inny profil sensorycz¬ny, np. niektórzy lubią kręcić się na karuzeli, a inni jej unikają. Niektórym osobom przeszkadzają metki w ubraniach i od razu po zakupie je obcinają, pozostali nie zwracają na nie uwagi. Według Jean Ayres – twórczyni teorii integracji sensorycznej – „(…) integracja sensoryczna jest procesem, dzięki któremu mózg, otrzymując informacje ze wszystkich zmysłów, segregując, rozpoznając, interpretując i integrując ze sobą i wcześniejszymi doświadczeniami, odpowiada adekwatną reakcją. Inaczej mówiąc integracja sensoryczna jest taką organizacją wrażeń, by mogły być użyte w celowym działaniu”.


Systemy sensoryczne

Większość z nas z łatwością może wymienić pięć zmysłów (systemów) – dotyk, wzrok, słuch, smak i węch. Znamy także ich podstawowe funkcje. Rzadziej mówi się o zmysłach przedsionkowym czy proprioceptywnym, a są one równie istotne. Funkcjonowanie pozostałych systemów jest przetwarzane w odniesieniu do układu przedsionkowego, a także proprioceptywnego.


System przedsionkowy

Układ przedsionkowy znajduje się w uchu wewnętrznym i odpowiada za odbiór wrażeń płynących z każdego rodzaju ruchu ciała, a w szczególności ruchów głowy (ruchu prostego: przód–tył, góra–dół, ruchu obrotowego, ale również takiego, podczas którego wykonujemy przewrót w tył lub przód – w różnym kierunku, tempie przemieszczania się oraz odległości). Jest on niezwykle precyzyjny, rejestruje zmianę ruchu nawet o jeden stopień. System przedsionkowy odpowiada za reakcje równoważne, reakcje posturalne – odpowiednią postawę ciała dopasowaną do sytuacji – i reguluje napięcie mięśniowe. Ma wpływ na pracę mięśni gałek ocznych, istotną m.in. przy czytaniu i pisaniu. Odbiera także siłę grawitacji. Receptory systemu przedsionkowego i słuchowego współdziałają razem, a informacje sensoryczne są przekazywane do pnia mózgu tym samym nerwem. Oznacza to, że system przedsionkowy ma wpływ również na przetwarzanie słuchowo-językowe.


System proprioceptywny

Receptory systemu proprioceptywnego znajdują się w mięśniach, stawach i ścięgnach. Propriocepcję określa się jako czucie głębokie, uaktywnia się ono przy mocniejszym dotyku. Dzięki temu systemowi mamy poczucie schematu własnego ciała i potrafimy określić, gdzie jego poszczególne części się znajdują oraz jakie jest ich wzajemne położenie względem siebie. Zmysł ten dostarcza nam też informacji o sile, z jaką pracują nasze mięśnie. Propriocepcja to także czucie ruchu, np. wiemy, że na stole leżą klucze, bez kontroli wzroku możemy sięgnąć po nie, przemieszczając rękę na odpowiednią odległość, jednocześnie sprawdzając np. godzinę na zegarze. Ponadto bez kontroli wzrokowej możemy stwierdzić, czy w ręku trzymamy rzeczywiście klucze. Oprócz tego system ten odpowiada za płynność ruchu oraz jego planowanie. Odgrywa kluczową rolę w przyjmowaniu i utrzymywaniu odpowiedniej posta¬wy ciała do danej sytuacji. Termin „propriocepcja” bywa używany zamiennie z pojęciem „kinestezja”. Warto też dodać, że jest mocno powiązany z systemem przedsionkowym i dotykowym – wraz z nimi ma wpływ na mechanizmy równoważne.


Zaburzenia integracji sensorycznej

Niezliczona ilość informacji zmysłowych trafia do naszego mózgu z każdego fragmentu naszego ciała, niezależnie od tego, czy jest ono w ruchu, czy w stanie spoczynku. Jeśli proces integracji sensorycznej przebiega prawidłowo, jej pełen rozwój następuje przeważnie około siódmego, maksymalnie dziewiątego roku życia. Następnie doskonali się przez doświadczanie zmysłowe. O zaburzeniach integracji sensorycznej mówimy wtedy, gdy na odpowiednich etapach życia nie rozwijają się określone umiejętności i nie zostają one z czasem wyrównane bądź rozwijają się nieprawidłowo. Za jedną z najważniejszych funkcji mózgu uważa się organizację informacji sensorycznych. Jeśli mózg nie jest w stanie ich prawidłowo zorganizować, dziecko nie będzie reagować adekwatnym i spójnym zachowaniem. Ważne, aby interweniować jak najwcześniej. Podczas terapii koryguje się nieprawidłowości, zanim utrwalą się nieprawidłowe wzorce. Im mózg młodszy, tym bardziej plastyczny, czyli łatwiej o zmianę.
Aby rozpoznać, czy dziecko ma zaburzenia integracji sensorycznej, należy je obserwować i w razie podejrzeń zwrócić się do wykwalifikowanego terapeuty, który postawi diagnozę.


Ryzyko wystąpienia zaburzeń integracji sensorycznej 

Objawami zaburzeń integracji sensorycznej może być kilka symptomów pochodzących z jednego lub kilku systemów sensorycznych. Jeśli niektóre z wymienionych poniżej zachowań powtarzają się lub występują z dużym nasileniem, warto rozważyć postawienie diagnozy – pamiętajmy, że pojedynczy symptom do niej nie kwalifikuje. 

Zachowania w zakresie modulacji sensorycznej: 
 
  • nadwrażliwość na pewne dźwięki – dziecko unika hałaśliwych miejsc, nie lubi przedmiotów wydających odgłosy, zatyka uszy, słysząc niektóre brzmienia, lub przeciwnie – lubi je, wydaje powtarzające się dźwięki, 
  • nadwrażliwość na pewne rodzaje materiałów, z których wykonane są ubrania – dziecku przeszkadzają metki w ubraniach, szwy w skarpetkach czy rajstopach, 
  • nadwrażliwość na dotyk – dziecko nie lubi być całowane, delikatnie głaskane, unika bycia dotykanym, nie lubi obcinania i mycia włosów i paznokci, unika brudzenia rąk, malowania palcami, 
  • nadwrażliwość na niewielki ból lub przeciwnie – dziecko nie zauważa skaleczeń, 
  • nadwrażliwość na światło – dziecko nie wyjdzie bez okularów przeciwsłonecznych bądź domaga się czapki z daszkiem lub poszukuje bodźców wzrokowych – lubi wpatrywać się w różne źródła światła, błyszczące przedmioty, często bawi się lusterkami, 
  • nadwrażliwość na zapachy, konsystencje pokarmów, smaki, ograniczona dieta – dziecko preferuje tylko wybrane pokarmy, wąchanie lub lizanie rzeczy niejadalnych. 

Zachowania w zakresie zaburzeń ruchowych i zaburzeń przedsionkowo-prioprioceptywych: 
 
  • częsta utrata równowagi, 
  • choroba lokomocyjna, 
  • unikanie ruchu i aktywności na placu zabaw – wspinania, huśtania, kręcenia na karuzeli – lub przeciwnie – znaczna ruchliwość, dziecko musi być stale w ruchu, nawet podczas siedzenia wierci się, uwielbia mocno i długo huśtać się na huśtawce lub kręcić na karuzeli, bez efektów ubocznych, np. mdłości, 
  • niezgrabność ruchowa dziecka – często potyka się, przewraca, 
  • trudności z samoobsługą, z zapinaniem guzików czy posługiwaniem się nożyczkami, 
  • unikanie nowych gier, zabaw ruchowych, 
  • podpieranie głowy podczas siedzenia przy stole, podczas rysowania, 
  • zbyt duże rozluźnienie, wiotkość mięśni, zbyt lekkie trzymanie przedmiotów lub przeciwnie – duże napięcie mięśniowe, maluch wydaje się cały czas spięty, zbyt mocno ściska przedmioty, 
  • dziecko szybko się męczy i ma trudności z nauką nowych umiejętności, np. jazdy na rowerze czy łapania piłki. 
Warto też obserwować, czy dziecko łatwo się zniechęca, ma kłopoty z koncentracją uwagi, jest pobudzone emocjonalnie, impulsywne, płaczliwe, niespokojne, wybudza się w nocy, ma trudności w nauce lub opóźniony rozwój mowy.


Diagnoza w integracji sensorycznej 

Jeśli obserwujemy u dziecka ww. zachowania, warto udać się na konsultacje do wykwalifikowanego terapeuty, który postawi diagnozę i określi rodzaj zaburzeń lub je wykluczy. Może też skierować dziecko do innego specjalisty. 


Na czym polega diagnoza? 

Na diagnozę składa się kilka elementów. Pierwszy z nich to wywiad z rodzicem/opiekunem. Drugi  – przeprowadzenie prób klinicznych. Na tym etapie sprawdza się m.in. napięcie mięśniowe, pracę ruchów gałek ocznych, stopień zintegrowania tonicznych odruchów pierwotnych, zdolności do planowania ruchowego, reakcji równoważnych, lateralizacji. Trzeci etap to przeprowadzenie Południowokalifornijskich Testów Integracji Sensorycznej. Wykonuje się je przeważnie u dzieci od czwartego roku życia. Należy mieć jednak na uwadze, że nie każde dziecko może być im poddane. O ich przeprowadzeniu decyduje terapeuta, w zależności od rozwoju psychofizycznego malucha. Czwarty etap to omówienie diagnozy, a piąty – zalecenia ćwiczeń do pracy w domu wraz z instrukcją ich wykonania. 
Diagnozę można przeprowadzić bezpłatnie w poradni psychologiczno-pedagogicznej lub prywatnym gabinecie integracji sensorycznej. Jeśli przedszkole, do którego uczęszcza maluch, zatrudnia odpowiednio wykwalifikowanego terapeutę, to oczywiście diagnozę można przeprowadzić na miejscu. 


Kategorie zaburzeń procesów sensorycznych 

Zaburzenia integracji sensorycznej można podzielić na: 
 
  • modulacyjne, 
  • bazy ruchowej, 
  • różnicowania sensorycznego. 
     

Zaburzenia różnicowania sensorycznego 

U dziecka z zaburzeniem różnicowania sensorycznego można zauważyć wolniejsze tempo wykonywania zadań w porównaniu z jego rówieśnikami. Może ono przejawiać trudności w podążaniu za poleceniami, instrukcjami, mieć problemy z uczeniem się czegoś nowego. Jego mózg potrzebuje więcej czasu na opracowanie docierających do niego informacji zmysłowych. Dzieje się tak dlatego, że dziecko z tego typu zaburzeniem ma obniżoną zdolność dostrzegania różnic i podobieństw między wrażeniami sensorycznymi pochodzącymi z ciała i otoczenia. Dotyczy to także sfery czasowej i przestrzennej oraz wrażeń sensorycznych. Dziecko może przejawiać zachowania wskazujące na potrzebę doświadczania bodźców sensorycznych, np. poszukiwanie mocnych wrażeń płynących z dotyku – m.in. silne ściskanie innych dzieci – oraz wykazywać zaburzenia motoryczne o bazie sensorycznej. 


Zaburzenia różnicowania dotykowego 

Dziecko z zaburzeniami różnicowania dotykowego ma trudność ze wskazaniem miejsca, w które zostało dotknięte, lub z rozpoznaniem przedmiotów za pomocą dotyku, bez udziału wzroku. Nawet jeśli patrzy na przedmioty, musi ich wielokrotnie dotykać, by poznać ich cechy fizyczne. Jeszcze innym objawem może być trudność z precyzją ruchową dłoni. Dziecko często ma też kłopot z określeniem tego, czy jest mu ciepło, czy zimno. Problematyczne jest określenie nasilenia bólu – czy boli bardziej, czy coraz mniej.
O zaburzeniach różnicowania dotykowego mogą świadczyć następujące zachowania: 
 
  • wielokrotne dotykanie różnych przedmiotów, manipulowanie nimi – dziecko sprawia wrażenie, że dopiero je poznaje, doświadcza pierwszy raz (jeśli ma dodatkowo nadwrażliwość dotykową, to będzie unikało dotykania), 
  • trudność w rozpoznawaniu dotykowym przedmiotów bez udziału wzroku, np. nie wie, co ma w kieszeni, dopóki tego nie zobaczy, 
  • kłopot z określeniem rozciągliwości materiałów, np. podczas zabawy gumkami recepturkami, 
  • usilne próby połączenia dwóch niepasujących do siebie, ale podobnych klocków. 


Zaburzenia zróżnicowania przedsionkowego 

Zaburzenia różnicowania w systemie przedsionkowym mogą powodować trudności z utrzymaniem równowagi, zarówno w ruchach liniowych, jak i rotacyjnych. Można to zaobserwować, gdy dziecko: 
 
  • wydaje się zdezorientowane podczas zmiany kierunku ruchu lub podczas obrotów, 
  • ma trudności z utrzymaniem równowagi, gdy nie opiera obu stóp o podłoże lub gdy stoi na jednej nodze, na palcach, piętach, 
  • słabo utrzymuje równowagę, gdy ma zamknięte oczy, 
  • porusza się niezgrabnie. 


Zaburzenia różnicowania proprioceptywnego 

Jeśli zaburzenia różnicowania sensorycznego obejmują system proprioceptywny, oznacza to, że dziecko ma trudności z kontrolą swoich mięśni, a przez to ujawniają się problemy z przyjmowaniem prawidłowej pozycji ciała, odpowiednio do sytuacji. Zaburzenia te zauważymy, gdy dziecko:
 
  • sprawia wrażenie, że nie panuje nad swoimi kończynami, wydaje się niezdarne, a przez to ma problemy np. podczas ubierania się,
  • ma kłopot z obustronną koordynacją ruchową, np. przy wycinaniu nożyczkami, podtrzymywaniu kartki podczas rysowania, zapinaniu guzików – musi patrzeć na ręce, by to zrobić, 
  • ma trudności w planowaniu ruchów i ich płynnym wykonaniu, np. podczas zabaw ruchowych, 
  • używa siły nieadekwatnej do potrzeb, np. zbyt mocno lub zbyt słabo kopie piłkę albo dziurawi kartkę podczas rysowania czy używania gumki, łatwo psuje delikatne zabawki, 
  • ma trudności z określeniem miejsca swojego ciała w przestrzeni w stosunku do rzeczy i osób – może wpadać na przedmioty, ludzi, 
  • nieprawidłowo siedzi. 
Jeśli dziecko poszukuje wrażeń proprioceptywnych, to w kontakty z innymi wkłada zbyt dużo siły w uścisk i przytulenie. Celowo wpada na inne osoby. 
Przedszkolak może być świadomy, że nie radzi sobie tak jak jego rówieśnicy, przez co zaczyna unikać zabaw ruchowych. Może brać udział tylko w zabawach wyuczonych, gdzie opanował już określone ruchy. Skutkuje to obniżeniem wiary we własne możliwości i odmową wykonania czegoś, zanim w ogóle spróbuje. 


Zaburzenia różnicowania słuchowego 

W obrębie systemu słuchowego dziecko ma trudności w skupieniu się na jednym dźwięku, np. na słuchaniu nauczyciela, jeśli w tle słychać inne odgłosy – sprawia wtedy wrażenie nieposłusznego. Może mieć także problemy z analizą i syntezą wyrazów, np. dostrzeganiem różnic między podobnymi spółgłoskami w wygłosie, czyli na końcu wyrazów. Zaburzenia te obserwować można w sytuacji, gdy maluch: 
 
  • ma trudności w rozróżnianiu podobnych słów, w szczególności spółgłosek na końcu wyrazów, np. kot – koc, 
  • nie potrafi wskazać rymów do wyrazów, np. konik – słonik, 
  • ma ograniczony zasób słów, 
  • ma słabe poczucie czasu, a przez to rytmu – widoczne np. podczas marszu, 
  • nie potrafi wykonywać złożonych poleceń słownych, 
  • nie umie zlokalizować dźwięku, bo nie wie, czy pochodzi on z bliska, czy z daleka, 
  • przejawia trudności ze śledzeniem słuchowym, np. wysłuchiwaniem odgłosów ptaków w otoczeniu, ludzkich kroków, rozpraszają go dźwięki, 
  • potrzebuje więcej czasu, by zareagować na dźwięki, także na mowę. 


Zaburzenia różnicowania wzrokowego 

Dziecko z tego typu zaburzeniem nie postrzega prawidłowo cech, które obserwuje. Jego mózg nieprawidłowo łączy informacje, np. nie potrafi określić na podstawie obserwacji, czy nóż jest ostry, piórko lekkie, a sierść kota miękka – dziecko musi dotknąć, by to wiedzieć. Można u niego dostrzec następujące nieprawidłowości: 
 
  • problem w odróżnianiu liter podobnych graficznie, np. „d” i „b”, 
  • trudności w dostrzeganiu różnic i podobieństw między symbolami, słowami, obrazkami, problem z ustaleniem, co jest na pierwszym planie, a co jest tłem, 
  • kłopot z widzeniem głębi (trójwymiarowość), 
  • trudność w ocenianiu odległości – wpadanie na przedmioty, niewystarczające sięganie po przedmioty, kłopot ze wspinaniem się na szczeble drabinki, 
  • problem z odnalezieniem drogi w zabawie lub na kartce, 
  • niechęć do układania puzzli, układanek, dopasowywania kształtów, 
  • trudność w wyszukaniu konkretnej zabawki w pojemniku z wieloma zabawkami, 
  • kłopot z rozróżnianiem podobnych kształtów. 
Czasem dziecko może mieć problem z interpretowaniem wyrazu twarzy innych osób. 


Zaburzenia różnicowania smakowego/węchowego 

Dziecko nie rozróżnia konkretnych zapachów czy smaków, np. nie czuje smaku pokarmu, nie rozróżnia zapachów.


Terapia integracji sensorycznej 

Terapia IS przeprowadzana jest indywidualnie, a ćwiczenia mają formę zabaw ruchowych. Celem terapii jest usprawnienie systemów sensorycznych i poprawa integracji między nimi w układzie nerwowym. Ćwiczenia dobierane są przez terapeutę w taki sposób, by w zależności od typu zaburzeń odpowiednio stymulować zmysły dziecka. Dzięki terapii poprawiają się umiejętności fizyczne, ale także funkcjonowanie emocjonalne. 
 
 
 
Źródło: M. Szybikowska, Zaburzenia integracji sensorycznej, „Przedszkole. Miesięcznik dyrektora”, nr 5/2017.
 
Bibliografia:
 
  • C.S. Kranowitz, Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie, Gdańsk 2012.
  • Z. Przyrowski, Integracja sensoryczna. Wprowadzenie do teorii, diagnozy i terapii, Warszawa 2012. 
 
Marta Szybkowska – absolwentka Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, pedagog specjalny, surdopedagog, certyfikowany terapeuta IS, autorka publikacji PWN, zawodowo zajmuje się pracą z dziećmi, zarówno z perspektywy edukacyjnej, jak i terapeutycznej.
Zobacz więcej aktualności