Rozwój emocjonalny dziecka w wieku przedszkolnym

2016-06-27 (data modyfikacji: 2016-06-29)

Niezbędnym elementem mądrości życiowej i doświadczania szczęścia jest dostrzeganie emocji i umiejętność panowania nad nimi w różnorodnych sytuacjach społecznych. To one kierują nami, pozwalają odczuwać i przeżywać, gdyż są zakodowane w naszej naturze i towarzyszą nam przez całe życie. Odzwierciedlają nasz stosunek do sytuacji, zarówno przyjemnej, jak i przykrej, która nie jest nam w danej chwili obojętna. My, dorośli, jeżeli chcemy nauczyć dzieci dobrego i godnego życia, nade wszystko musimy je mądrze kochać.
 

emocje_web.jpg
 

Od wielu lat w swojej pracy wychowawczo-dydaktycznej z przedszkolakami prowadzę działania wspierające rozwój emocjonalny. Wiek przedszkolny to okres szczególnie ważny, gdyż cechuje go niezwykłe bogactwo i zróżnicowanie w przejawianiu emocji. W literaturze psychologicznej stany emocjonalne trwające krótko są określane jako emocje, natomiast takie, które się utrwalają w czasie to uczucia. Tak więc z uwagi na intensywny rozwój emocji i uczuć ważne jest, aby stworzyć dzieciom optymalne warunki do uczenia się sposobów reagowania na różne wydarzenia. Moja codzienna praca z przedszkolakami pokazuje, iż możliwe jest kształtowanie takich umiejętności, nawyków i cech charakteru, które będą potrzebne do podejmowania właściwych decyzji. Daje to wymierne korzyści, które przekładają się na jakość radzenia sobie z zadaniami, które dziecko podejmie w przyszłości w szkole.

Jak kształtuje się rozwój emocjonalny w wieku przedszkolnym?
 

Pierwsze emocje można zaobserwować już w wieku poniemowlęcym, kiedy dziecko uśmiechem lub płaczem sygnalizuje swoje potrzeby. To przecież jego stosunek do małych fragmentów rzeczywistości. Wraz z rozwojem pojawiają się emocje trwalsze, czyli uczucia, lecz są one bardzo niewyraźne i dlatego trudno rozpoznawalne.

Jaka to mina? ( Trampolina +. Emocje 3)

Wiek przedszkolny to okres między 3 a 6 rokiem życia i już w tym okresie dzieci okazują emocje spontanicznie i bez zahamowań.

Emocje 3-latków są szczególnie silne oraz krótkotrwałe i zmienne. Maluch nie potrafi ich ukrywać i odróżniać, ani też kontrolować. W tym okresie dominują: radość, smutek, gniew, złość, które dziecko wyraża w żywych gestach, mimice, słowach i okrzykach, a także w ruchach całego ciała. Trzylatek dostrzega miny i gesty dorosłych, i dlatego często jego emocje są odzwierciedleniem emocji rodziców bądź wychowawców. W tym miejscu należy podkreślić jak bardzo istotną rolę odgrywa otwartość i wrażliwość wychowawcy na emocje dziecka oraz serdeczność, wyrozumiałość, cierpliwość. Takie cechy są szczególnie cenne, gdyż są żywym i dobrym przykładem dla dziecka. Sfera najbardziej delikatna, wymaga najwięcej uwagi, aprobaty oraz ciepłej i przyjaznej atmosfery. Tym bardziej, że potrzeba bezpieczeństwa i miłości trzylatka jest szczególnie wzmożona w związku z rozpoczęciem nowego etapu życia, jakim jest przyjście do przedszkola.

Dzieci 4-letnie potrafią już z łatwością rozpoznawać swoje własne uczucia oraz te wyrażane przez kolegów. Są jeszcze nieśmiałe i brakuje im pewności siebie.

Co robi Zuzia, kiedy do domu przychodzą goście? (Trampolina +. Emocje 2)

Zdarza się, że udaje im się panować nad gniewem. Poszerzają swoje relacje z rówieśnikami, nawiązują przyjaźnie. W grupie przedszkolnej zachowania kolegów stają się wzorem do naśladowania. W tym okresie szczególnie ważna jest wnikliwa obserwacja dzieci, ponieważ nawiązują się między nimi relacje społeczne i konieczne jest czuwanie nad okazywaniem przez nich wzajemnego szacunku oraz uczenie radzenia sobie z wybuchami gniewu.

Jaka to złość? (Trampolina+. Emocje 2)

Pojawiające się zachowania trudne to sygnały dotyczące problemów, z którymi dziecko nie potrafi sobie poradzić ani o nich mówić. W takiej sytuacji najlepsza jest wnikliwa rozmowa, w której należy okazać spokój, zaczekać aż dziecko samo opowie o swoich uczuciach.

Pięciolatki są już bardzo pewne siebie i z pełną świadomością okazują to innym. W tym okresie rozwoju bardzo wyraźnie kształtuje się obraz samego siebie.

Opowiedz o swoim marzeniu. (Trampolina+. Emocje 3)

Poprzez swoje działania okazują swoją indywidualność oraz potrzebę bycia ważnym. Pięciolatki potrafią rozpoznawać emocje, regulować ekspresję własnych uczuć oraz panować nad tym.

Odkrywają własne przeżycia i dzięki temu są w stanie ocenić własne możliwości. Dowiadują się, że ich zachowanie nie zawsze i nie przez wszystkich jest akceptowane jednakowo. Zapamiętują już wiele opinii na swój temat, zarówno pochlebnych, jak i nieprzychylnych.

Jak zachowują się dzieci na obrazkach? (Trampolina+. Emocje 3)

W ten sposób kształtuje się pojęcie o sobie samym. Dlatego w tym okresie dziecko jest szczególnie podatne na zranienie. Wrażliwość wychowawców, jak również rodziców, powinna być wyjątkowo wyostrzona. Obok zdrowej, pozytywnej dyscypliny potrzebne jest okazywanie zrozumienia, szacunku i miłości.

Ze względu na dynamikę rozwoju procesów emocjonalnych w okresie przedszkolnym pragnę podkreślić jak bardzo ważne jest zróżnicowanie cech rozwojowych u dzieci w tym samym wieku. Każde dziecko ma swój własny, indywidualny tor w rozwoju emocjonalnym. Mając na uwadze różnice między dziećmi nauczyciel powinien zwracać uwagę na indywidualne podejście do dziecka w kontaktach bezpośrednich oraz w sytuacjach, związanych z nauka i zabawą.

Jakie wsparcie potrzebne jest dziecku ze strony rodziny?
 

Rodzina jest pierwszym środowiskiem, w którym już od chwili narodzin dziecko przeżywa emocje. Jest to otoczenie najbardziej dla niego przyjazne, w którym obdarzone jest bezwarunkową miłością, życzliwością i wyrozumiałością, dzięki którym kształtuje się właściwy rozwój emocjonalny dziecka. Zachowania rodziców są pierwszymi wzorcami, które będą przykładem na całe życie. Zaspokojenie podstawowych potrzeb: bezpieczeństwa, miłości i akceptacji stanowi podstawę prawidłowego procesu kształtowania więzi emocjonalnych. Wspólna rozmowa wszystkich członków rodziny, zwłaszcza dotycząca emocji, stymuluje tworzenie trwałych więzi oraz kształtuje odporność emocjonalną, tak bardzo potrzebną do radzenia sobie w trudnych sytuacjach.

Bliskie więzi dają szansę na poznawanie siebie wzajemnie.
W czym pomagają sobie osoby na obrazkach? (Trampolina+. Emocje 3)

Warto, aby rodzice nie szczędzili czasu własnym dzieciom, aby możliwie najczęściej byli „blisko” swojego dziecka, służyli mu wsparciem, dobrym słowem, miłym gestem, uśmiechem. Optymalny klimat domu rodzinnego w procesie rozwoju emocjonalnego warunkuje dobre funkcjonowanie dziecka w przedszkolu. W ramach współpracy przedszkola z rodzicami, warto uświadamiać istotną prawidłowość, iż wyłącznie zdolności umysłowe nie gwarantują sukcesów w szkole. Decydują o tym zdolności emocjonalne, które w domu rodzinnym mogą być kształtowane przez:

  • określanie granic „co wolno – czego nie wolno”,
  • okazywanie konsekwencji i stanowczości wobec dziecka,
  • wzmacnianie pozytywnych zachowań i mocnych stron,
  • tworzenie warunków do samodzielnego funkcjonowania dziecka w zakresie jego możliwości,
  • stymulowanie aktywności poznawczej,
  • uczenie porządku i dobrych manier.

Przedstawiony obraz rodziny to obraz wymarzony, taki, jaki jest potrzebny do kształtowania sfery emocjonalnej dziecka. Jednak współczesna rzeczywistość stwarza wiele barier, na które w wielu przypadkach rodzice nie mają wpływu. Są to:

  • zmiany ekonomiczne: praca obojga rodziców i związany z tym brak czasu dla dziecka;
  • technologiczne: często nieograniczony dostęp dzieci do telewizji, komputera, Internetu;
  • obyczajowe: rozpad rodzin, wychowywanie dzieci przez jednego rodzica lub przez wynajmowanych opiekunów.

Część dzieci siedzi w domach przed telewizorami albo gra w gry komputerowe, ma ograniczony kontakt z rodzicami, brakuje im rozmów i zabaw z nimi. W pośpiechu rodzicom brakuje cierpliwości, ale także wiedzy i umiejętności, aby prawidłowo wspierać dziecko w rozwoju. Zdarza się, że opiekę nad dzieckiem przejmują osoby wynajmowane i pomimo zapewnienia dziecku bezpieczeństwa i miłości mogą mieć podobne trudności. Zawsze jednak istnieje możliwość poszerzania wiedzy dzięki wartościowej literaturze, a szczególnie takich autorów jak: D. Goleman, W. Eichelberger, D. i M. Weston., do czego zachęcam z ogromnym przekonaniem. Rodzicom czy opiekunom mogą pomóc również ćwiczenia i zabawy, zawarte w publikacji "Trampolina+. Emocje" wydanej przez Wydawnictwo Szkolne PWN.

Dzieci nie mogą nauczyć się w pełni rozpoznawania i kontrolowania emocji własnych i innych, umiejętności zachowań społecznych, zdolności empatii czy współdziałania i współpracy wyłącznie w środowisku rodzinnym.

Jaka jest rola przedszkola w procesie wspierania rozwoju emocjonalnego?


Zgodnie z założeniami podstawy programowej wychowania przedszkolnego przedszkole ma obowiązek zapewnić dzieciom możliwość wspólnej zabawy i nauki w warunkach bezpiecznych, przyjaznych i dostosowanych do potrzeb rozwojowych. Ważne jest wspieranie rozwoju emocjonalnego dzieci w sytuacjach życia codziennego - nauczenie ich rozumienia własnych emocji i uczuć oraz nazywania ich, rozpoznawania emocji i uczuć u innych osób empatii oraz nawiązywania relacji społecznych.

Jakie zasady zachowania ustaliły dzieci? (Trampolna+. Emocje 3)

Potrzeba wspierania rozwoju emocjonalnego ważna jest także ze względu na zróżnicowanie w rozwoju oraz występowanie dzieci z różnorodnymi trudnościami zarówno wychowawczymi jak i rozwojowymi. W takich przypadkach trzeba zadbać o stworzenie dziecku indywidualnych warunków rozwoju, a dzieciom z problemami zapewnić bieżącą pomoc psychologiczno-pedagogiczną, aby wszystkie dzieci mogły się uczyć właściwej postawy wobec trudnych zachowań rówieśników i zrozumienia ich problemów. Wsparcie emocjonalne potrzebne jest szczególnie dzieciom, które są wycofane, okazują niechęć czy zmęczenie oraz takim, które przejawiają lęki i agresję. Należy dodać, że największa potrzeba tkwi w konieczności pomocy rodzinom, które borykają się problemami.

Przedszkole może odegrać ważną rolę w zdobywaniu przez dzieci doświadczeń emocjonalnych oraz kierowaniem rozwojem emocjonalnym dziecka w sposób zamierzony. W literaturze z zakresu pedagogiki i psychologii szczególną wagę przypisuje się takim działaniom wychowawców, które we właściwy sposób pokierują rozwojem emocjonalnym dziecka.

W swojej publikacji "Emocje" umieściłam karty do pracy indywidualnej z dzieckiem, historyjki obrazkowe, gry oraz ćwiczenia i zabawy, które nauczyciel może wykorzystać, nie rezygnując przy tym z rozmowy z dzieckiem na dany temat. Oddziaływania rozwijające u dzieci zdolność rozpoznawania emocji własnych oraz innych osób i panowania nad nimi, zdolność rozpoznawania słabych i mocnych stron, zdolność empatii oraz współdziałania i współpracy amerykański psycholog Daniel Goleman nazywa kształtowaniem inteligencji emocjonalnej.

Działania te muszą być konsekwentne, systematyczne i powtarzalne, aby dzieci mogły nabywać doświadczenia związane z przeżyciami emocjonalnymi w różnorodnych sytuacjach społecznych. Efekty tych oddziaływań przyczyniają się do wszechstronnego i harmonijnego rozwoju osobowości dziecka.
 

Barbara Osińska - Ekspert PWN. Nauczyciel dyplomowany wychowania przedszkolnego, absolwentka studiów pedagogicznych oraz podyplomowych w zakresie edukacji początkowej i reedukacji dzieci w wieku 3−9 lat. Autorka publikacji "Trampolina+. Emocje" Wydawnictwa Szkolnego PWN


Literatura:

  • Eichelberger W., Jak wychowywać szczęśliwe dzieci, Wyd. „Tu”, Warszawa 2000.
  • Faber A., Mazlish E., Wyzwoleni rodzice, wyzwolone dzieci, Media Rodzina, Poznań 1999.
  • Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina, Poznań 1997.
  • Oatley K., Jenkins Jennifer M., Zrozumieć emocje, PWN, Warszawa 2003.
  • Obuchowska I., Kochać i rozumieć. Jak pomóc swojemu dziecku przeżyć szczęśliwe dzieciństwo, Wyd. Media Rodzina, Poznań 1996.
  • Osińska B.: Trampolina +. Emocje, Wydawnictwo Szkolne PWN 2016.
  • Przetacznik M., Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1975.
  • Weston D. Ch., Weston M. S., Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw kształtujących charakter, wrażliwość i inteligencję emocjonalną dziecka, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 2002.
Zobacz więcej aktualności