Rola wizualizacji w nauczaniu języków obcych

2018-07-06 (data modyfikacji: 2018-07-06)

Zastosowanie odpowiednich metod dydaktycznych ma ogromy wpływ na efektywność szkolnych procesów nauczania i uczenia się. Jedną z nich może być wizualizacja, której typowymi przykładami użycia są kolaż, plakat i mapy myśli. Podpowiadamy, w jaki sposób można wykorzystać je na lekcjach języka obcego, a także podczas nauki pozostałych przedmiotów.

 

Efektywność to współcześnie słowo klucz w świecie społeczno-ekonomicznym. Jest ona ważna również w rzeczywistości szkolnej, w której odnosi się przede wszystkim do pracy nauczycieli i uczniów. Do zadań szkoły należą jej zagwarantowanie oraz stałe podnoszenie. Istotą efektywności w szkole jest poszukiwanie takich rozwiązań dydaktycznych, które pozwolą uczniom na osiąganie coraz lepszych wyników w nauce. Im lepsze wyniki, tym większa motywacja do pracy, w szczególności pracy własnej, na której opiera się sukces w edukacji.
 

Wizualizacja a efektywność w nauce

Podstawowym zagadnieniem dla efektywności w szkole są instrumenty pracy dydaktycznej, w tym stosowane przez nauczycieli strategie pozwalające optymalizować procesy nauczania i uczenia się. Powinny one być przyjazne dla uczniów, uwzględniać różne style uczenia, których początkowo nie zawsze są oni świadomi. Dla znaczącej części młodych ludzi będzie to przede wszystkim nauka z użyciem percepcji wzrokowej, z racji ich zanurzenia w świecie mediów opartych na kulturze obrazkowej.
Wykorzystanie przez nauczyciela różnych form obrazu – począwszy od zdjęć, przez rysunki, kończąc na abstrakcyjnych grafikach lub schematach – pozwala lepiej przekazać informacje. Posługiwanie się obrazami, czyli graficznymi reprezentacjami rzeczywistości, to nic innego jak jej wizualizowanie, dzięki któremu jesteśmy w stanie powiązać ze sobą zdobywane wiadomości. Taki sposób nauczania jest o wiele prostszy dla ucznia niż np. opisy tekstowe (zwłaszcza te rozbudowane). Ponadto umożliwia uczniowi przejrzyste organizowanie złożonych informacji.
W odniesieniu do procesów nauki i nauczania w szkole wizualizacja wpływa na przyspieszenie procesu przyswajania nowego materiału przez uczniów oraz na pełniejsze jego zrozumienie, co znacząco wzmacnia efektywność. Im więcej materiałów wizualizujących na lekcji danego nauczyciela, tym sprawniej będzie zachodzić proces przyswajania omawianych przez niego treści. Najistotniejsze jest jednak zachęcanie uczniów do tworzenia własnych wizualizacji przyswajanych wiadomości, w tym przekształcania treści prezentowanych w formie tekstu na postać graficzną. Można używać przy tym schematów, prostych grafik, odręcznych rysunków lub wykorzystywać kolory, co przyczynia się do wzmocnienia percepcji i – w konsekwencji – procesu zapamiętywania. Badania z obszaru neuronauk jasno wskazują, e obraz przemawia do odbiorcy o wiele silniej niż samo słowo. 
 

Wizualizacja na lekcji języka obcego 

W nauczaniu języków obcych wizualizacje, czyli stosowanie różnych form obrazowania przekazywanych treści, są wykorzystywane bardzo często – od samego początku nauki. Podręczniki przeznaczone do języków obcych niemal zawsze zawierają bardzo wiele materiałów ikonograficznych, ilustrujących treści tekstowe. Mają one zarówno uatrakcyjniać, jak i objaśniać treści oraz zachęcać do podejmowania prób komunikacji językowej, czyli inicjować wypowiedzi obcojęzyczne – w formie opisu ilustracji lub komentarza do niej. Ponadto ułatwiają one wprowadzanie nowego słownictwa. 
Bardziej abstrakcyjną formą wizualizacji są tabele i grafiki, które w podręcznikach wykorzystuje się do wyjaśniania reguł gramatycznych. Na etapie nauczania początkowego nauczyciele bardzo chętnie posługują się kartami ilustrującymi nową leksykę, by wprowadzić słownictwo lub zainicjować sytuację komunikacyjną. Coraz częściej nowe podręczniki do nauki języków obcych wzbogacane są także o materiały wideo, dostępne na płytach DVD lub w internecie, które przedstawiają treści w ciekawszy sposób niż podręcznik. 
Wszystkie opisane powyżej sposoby wykorzystywania strategii wizualizacji łączy fakt, iż mają one charakter silnie receptywny. Ułatwiają przyswajanie nowych treści w języku obcym, przede wszystkim z racji ich poglądowości. Jednak ich działanie jest o wiele mniej skuteczne niż w przypadku, kiedy uczniowie sami podejmują próby opracowania własnych materiałów związanych z konkretnym tematem lekcji. Zwracają na to uwagę również autorzy podręczników, zamieszczając w nich ćwiczenia zachęcające uczniów do tworzenia własnych materiałów – plakatów czy kolaży związanych z danym blokiem tematycznym.
 

Kolaż, plakat, mapa myśli

Formy twórczego wykorzystania wizualizacji – kolaż, plakat oraz mapę myśli – łączy to, że zawierają one zarówno obrazy, jak i słowa. W przypadku plakatu i kolażu będą to krótkie teksty, najczęściej sformułowane dość hasłowo. Mapy myśli natomiast wykorzystują słowa klucze, które można rozbudowywać o kolejne stopnie powiązań. Mimo to nie tworzą one zdań, co ma miejsce – choć w ograniczonym wymiarze – na plakacie lub kolażu. Potencjał dydaktyczny tych form polega właśnie na kombinacji obrazu i słowa, przy czym strona wizualna ma tutaj charakter dominujący i pozwala uczniom wykazać się kreatywnością i umiejętnościami plastycznymi. Ważne jest też powiązanie z tekstem, przy tworzeniu którego uczniowie muszą wykorzystać poznane struktury leksykalne i gramatyczne danego języka.
Plakat pod względem plastycznym jest dziełem bardziej spójnym i zamkniętym – w przeciwieństwie do kolażu, który pozwala wykorzystać dodatkowe materiały, np. zdjęcia, fragmenty tekstów, obraz graficzny, litery. Mapy myśli umożliwiają natomiast optymalne organizowanie jednostek leksykalnych, np. porządkowanie synonimów i antonimów za pomocą oznaczania ich kontrastującymi kolorami. Pomocne mogą być również w budowaniu słowników tematycznych do danej lekcji, np. dotyczących rodziny, hobby, aktywności w czasie wolnym itp. Ważne jest zwracanie uwagi na ich czytelność i przejrzystość oraz na to, aby nie przeładowywać ich informacjami. Warto je wykorzystywać także do zilustrowania gramatyki, np. form czasowych czasownika – w zależności od specyfiki danego języka, np. angielskiego czy niemieckiego. 
Plakaty i kolaże doskonale sprawdzają się na lekcjach powtórkowych. Uczniowie tworzą je w małych grupach. Na zajęcia przynoszą przygotowane w domu materiały – nie tylko kredki, flamastry czy farby, ale też wycinki z gazet, widokówki, fotografie i inne warte wykorzystania elementy. Przygotowują również tekst, który wykorzystają na plakacie czy kolażu. Stworzone materiały wizualne należy omówić z uczniami na zasadzie ewaluacji. Alternatywnie można zadać przygotowanie plakatów lub kolaży w domu, które następnie będą omawiane w szkole. 
Plakaty, kolaże i mapy myśli można opracować w formie cyfrowej, czyli przy wykorzystaniu ogólnie dostępnych programów komputerowych, takich jak edytory tekstu lub proste programy graficzne. Ta forma pracy z wizualizacjami powinna być atrakcyjna dla uczniów starszych, także tych, którzy sporo czasu spędzają przed ekranem komputera i nie zawsze mają ochotę na pracę o charakterze manualnym. Wizualizacje w formie cyfrowej pozwalają ponadto wykorzystać bogate w materiały graficzne zasoby internetu i dają możliwość wielokrotnego edytowania i poprawiania, można je także prezentować na ekranie komputera, rzutnika multimedialnego lub telewizora. Opracowanie wizualizacji w formie cyfrowej wpisuje się idealnie w zdefiniowane w podstawie programowej zalecenie stosowania w toku pracy dydaktycznej narzędzi technologii informacyjnej. 
 

Wnioski i dalsze perspektywy

Wykorzystanie potencjału wizualizacji w nauczaniu języków obcych, w szczególności w odniesieniu do twórczego potencjału uczniów, realizuje postulat nauczania multisensorycznego, który jest zawarty m.in. w podstawie programowej dla nowej ośmioletniej szkoły podstawowej. Warto pamiętać, że zastosowanie wizualizacji to również indywidualne przetwarzanie przez ucznia treści realizowanych na lekcji, co ułatwia mu zapamiętywanie. Ponadto połączenie obrazów i słów oznacza optymalne wykorzystanie możliwości ludzkiego umysłu, ponieważ aktywizuje obie jego półkule – prawą, która odpowiada za wyobraźnię, przestrzenne postrzeganie rzeczywistości, barwy i syntezę oraz lewą, zajmującą się rozumieniem słów, stosowaniem zasad logiki oraz przeprowadzaniem analiz. Synchronizacja działania obu półkul mózgowych, zachodząca dzięki zastosowaniu technik wizualizacji, podnosi efektywność uczenia się oraz umożliwia trwalsze zapamiętywanie treści w wyniku ich intensywniejszego przetwarzania (przy użyciu kolorów, kształtów, schematów lub symboli w połączeniu z warstwą językową). 
Należy zatem zachęcać uczniów do wizualnego opracowywania poznawanych przez nich treści językowych – rysowania, szkicowania oraz jak najczęstszego posługiwania się kolorowymi pisakami, kredkami, mazakami i farbami. Takie działania trzeba propagować nie tylko na początkowym etapie edukacji, ale też na każdym kolejnym – pobudzają one mózg do głębszego i trwalszego zapamiętywania treści. Ponadto praca z obrazem, tekstem, wykorzystanie umiejętności manualnych uczniów oraz ich kompetencji w świecie technologii komputerowej – podczas realizacji plakatów, kolaży bądź map myśli w formie cyfrowej – pozwalają wykorzystywać różne style uczenia, stymulują kreatywność i motywują uczniów. Nauczyciel z kolei postrzegany jest jako innowacyjny dydaktyk, potrafiący wdrażać nowoczesne formy i instrumenty w pracy szkolnej. 
 

Obejrzyj galerię zdjęć z warsztatów na temat wizualizacji treści edukacyjnych, prowadzonych przez dra Sebastiana Mrożka (Sommerakademie, Gdańsk, 3.07.2018 r.):

 
 
 
  
 
 
Bibliografia:
 
  • P. Bąbel, M. Wiśniak, 12 zasad skutecznej edukacji. Czyli jak uczyć, żeby nauczyć, Sopot 2016.
  • T. Buzan, B. Buzan, Mapy twoich myśli. Mindmapping, czyli notowanie interaktywne, Łódź 2017.
  • T. Buzan, Pamięć na zawołanie. Metody i techniki pamięciowe, Łódź 2017.
  • G. Dryden, J. Vos, Rewolucja w uczeniu, Poznań 2003.
  • A. Markman, Myśleć efektywnie, czyli jak sprawniej rozwiązywać problemy i osiągać cele, Warszawa 2012.
  • P. Michelon, Potencjał pamięci. Pełny program wizualny, Ożarów Mazowiecki 2017.
  • P. Ripp, Uczyć (się) z pasją. Jak sprawić, by uczenie się było fascynującą podróżą, Słupsk 2017.
  • D.L. Schwartz, J.M. Tsang, K.P. Blair, Jak się uczymy. 26 naukowo potwierdzonych mechanizmów, Warszawa 2017.
  • K. Żbikowska, Mapy myśli w biznesie. Jak twórczo i efektywnie osiągać cele za pomocą mindmappingu, Gliwice 2012.
 
dr Sebastian Mrożek – germanista, lektor, tłumacz, trener języka niemieckiego, ekspert PWN. W roli lektora języka niemieckiego ceni sobie aktywność i dynamizm, którymi stara się motywować swoich kursantów do własnej pracy nad językiem
Zobacz więcej aktualności