Przedszkolak w krainie liczb

2017-04-13 (data modyfikacji: 2017-04-13)

shutterstock_276055232_web.jpg

„Pozwólmy dziecku doświadczać, eksperymentować, dowiadywać się i porównywać, szukać i drążyć w głębinach wiedzy, wyruszać w podróże odkrywcze - czasami trudne, ale jakże bogate i fascynujące.”
 

Celestyn Freinet


 

Myśląc o kształtowaniu pojęć matematycznych u dzieci w wieku przedszkolnym, trzeba uświadomić sobie, że jego celem jest nie tylko nauka liczenia, ale także przygotowanie dziecka do posługiwania się różnymi pojęciami. Polega ono na wykrywaniu zależności, podobieństw i różnic oraz poszerzaniu słownictwa w zakresie pojęć matematycznych. W przedszkolu nie ma barier między poszczególnymi obszarami, każda nowa czynność, nowe zachowanie ma związek ze zdobytymi wcześniej doświadczeniami.

Różne dzieci, różne potrzeby

Małe dziecko posiada silną potrzebę ruchu i bezwarunkowy odruch orientacyjny, za którymi idzie potrzeba poznania i związana z nią ciekawość, zainteresowanie otoczeniem, chęć działania. Najlepszym okresem na wspomaganie wszechstronnego rozwoju jest zatem okres przedszkolny. Dzieci w tym wieku charakteryzują się znacznymi różnicami indywidualnymi w zakresie tempa rozwoju, dlatego też efektywność jego wspomagania, w tym również edukacja matematyczna, zależy od właściwego dopasowania treści kształcenia do możliwości poszczególnych wychowanków.

Do każdego dziecka należy podchodzić w sposób indywidualny i traktować je podmiotowo. Trzeba pamiętać szczególnie o jednym: wspomaganie rozwoju umysłowego potrzebne jest wszystkim przedszkolakom - tym rozwijającym się wolniej, aby miały możliwość dogonić rówieśników, i tym rozwijającym się szybciej, aby mogły osiągnąć sukces. Wspomaganie rozwoju umysłowego potrzebne jest również dzieciom w tzw. normie, by obudzić w nich zainteresowania czy niezauważone dotąd zdolności.

Kształtując pojęcia matematyczne, należy spojrzeć na ten obszar z szerszej perspektywy. To nie tylko typowe umiejętności matematyczne, takie jak liczenie, orientacja przestrzenna, mierzenie, ważenie, rytmy, klasyfikowanie i porównywanie liczebności zbioru, znajomość następstw dni i nocy, pór roku, dni tygodnia czy nazwy miesięcy, ale również umiejętności związane z myśleniem i kształtowaniem odporności emocjonalnej dziecka. W wieku przedszkolnym myślenie maluchów związane jest ściśle z rozwojem emocjonalnym. Niewłaściwie dobrane metody pracy mogą spowodować negatywne konsekwencje - przede wszystkim zmniejszyć motywację przedszkolaków do pokonywania trudności związanych z wykonywaniem określonych operacji matematycznych opartych na zabawie i samodzielnym działaniu.

Najlepszymi metodami sprzyjającymi edukacji matematycznej są metody aktywizujące do działania, a więc samodzielne doświadczenie „po omacku", przeżywanie, poszukiwanie rozwiązania zadania, stawianie pytań i poszukiwanie odpowiedzi, przewidywanie następstw. Najmniejsze efekty przynoszą słowne wyjaśnienia czy tłumaczenie pojęć matematycznych, które dla dzieci w wieku przedszkolnym często stanowią abstrakcję. Dopiero poprzez wspomaganie samodzielnego odkrywania i wyciągania wniosków pomagamy podopiecznym zrozumieć ich sens.

Bardzo ważną rolę w kształtowaniu pojęć matematycznych w przedszkolu odgrywa nauczyciel. To on ma być mentorem, ma zachęcać do działania, ale nie wyręczać. Do poznawania pojęć matematycznych można wykorzystać każdą nadarzającą się okazję - nie muszą to być wcale zajęcia zorganizowane. Trzeba pamiętać o podstawowej zasadzie, że jeśli chcemy przejść do trudniejszych pojęć, musimy najpierw być pewni, że te łatwiejsze są już dziecku znane. Zabawy i zajęcia, którymi dzieci nie są zainteresowane, a wręcz czują się nimi znudzone, nie przyniosą dobrych efektów.

Uczestnicząc w zabawach czy zajęciach dotyczących edukacji matematycznej, dzieci powinny rozwiązywać takie zadania, w których będą mogły zaspokoić własną ciekawość i korzystać z wcześniej zdobytych doświadczeń, co wpłynie na podniesienie ich samooceny i pozwoli na odniesienie sukcesu.

Jak zainteresować dzieci matematyką?

Nauczycielom i rodzicom dzieci przedszkolnych bardzo zależy na tym, aby maluchy polubiły matematykę, wiedzą bowiem, jak bardzo w życiu codziennym potrzebna jest umiejętność logicznego myślenia oraz rozwiązywania problemów. Według prof. Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej większość dzieci jest uzdolniona matematycznie, jednak trzeba te uzdolnienia rozwijać, a więc zainteresować najmłodszych matematyką już od najmłodszych lat. Trzy-, czterolatki bardzo dużo czasu poświęcają na zabawę, obserwację i rozmowę z rówieśnikami oraz dorosłymi. Zadaniem nauczyciela będzie dostrzeżenie wszystkich tych sytuacji, w których dziecko liczy, klasyfikuje - segreguje, tworzy zbiory, porównuje i poszukuje przyczyn.

Małe dzieci bardzo lubią zabawę ,,w dom" i przyjmowanie ról dorosłych, podczas których przygotowują przyjęcia dla siebie i kolegów, dzielą jedzenie, zabawki (przeliczają, tworzą zbiory). Do ulubionych zabaw najmłodszych można zaliczyć zabawę „Stop”, Dzieci swobodnie poruszają się po sali przy akompaniamencie muzyki, w czasie pauzy zatrzymują się i pokazują określoną przez nauczyciela część ciała, np. głowę, ucho. Kilkakrotne powtórzenie jej utrwala u dzieci znajomość części ciała oraz orientację przestrzenną.

Trzy- i czterolatki uwielbiają rozwiązywać zagadki związane z otaczającym je środowiskiem, np.: ,,Znalazłam w drodze do przedszkola trzy kasztanki, jednego odclałam Oli. Ile mi zostało?", ,,lle nóg ma miś?". Pamiętajmy, ze podczas liczenia wskazujemy gestem kolejne elementy i wypowiadamy stosowny liczebnik Dobrze jest zwrócić uwagę podopiecznych na to, że wynik liczenia nie zależy od kolejności, co oznacza, ze jeśli będziemy liczyli od prawej strony do lewej, otrzymamy taki sam wynik jak wówczas, gdy policzymy od lewej do prawej.

Dzieci trzy- i czteroletnie bardzo lubią też zabawy w ,,tropiciela" - np. kto najszybciej odnajdzie czerwony, okrągły przedmiot. Dużo radości sprawia im budowanie wieży z klocków (badanie wysokości) i granie w różnorodne gry z wykorzystaniem kostki z kolorami (kostkę z kropkami oznaczającymi liczby lepiej wykorzystywać dla dzieci starszych). W czasie zabawy nie podajemy gotowych rozwiązań, czekamy, aż dziecko samodzielnie znajdzie odpowiedź. Dzieci czteroletnie posiadają już intuicję i doskonale zdają sobie sprawę, że ,,dokładając", a więc dodając, zwiększamy, a „zabierając”, czyli odejmując, zmniejszamy liczbę elementów w danym zbiorze.

Nad pytaniem, jak zainteresować dzieci matematyką, zastanawiają się zwłaszcza nauczyciele pięciolatków objętych rocznym przygotowaniem przedszkolnym przed rozpoczęciem edukacji szkolnej. Niektórzy uważają, że nadeszła już pora, żeby dzieci porzuciły te wszystkie ,,zabawowe sposoby” zdobywania wiedzy i zaczęły uczyć się przy wykorzystaniu takich samych technik, jak robi się to w szkole. Niestety te tzw. szkolne metody zdobywania wiedzy są dla maluchów w wieku przedszkolnym sztuczne i mniej zrozumiałe. Nie ma tu miejsca na samodzielne doświadczanie, poszukiwanie przyczyn, poznawanie skutków czy wyciąganie wniosków. Podobnie jak u trzy- i czterolatków, najskuteczniejszym sposobem na naukę matematyki w przypadku pięciolatków jest po prostu codzienna zabawa, która pozwala zwracać uwagę na pewne zależności. W edukacji matematycznej dzieci doskonale sprawdzają się gry z ustalonymi regułami, np. z wykorzystaniem kostki, wspólne liczenie klocków, guzików czy kasztanów lub żołędzi, różnego rodzaju wyliczanki czy zabawy paluszkowe, a także rozwiązywanie rebusów, kalamburów, zagadek. Dzieci starsze lubią zabawy polegające na mierzeniu za pomocą określonej miary, np. klocka, tasiemki, również przelewanie płynów.

Efektywne nauczanie pojęć matematycznych wymaga aktywnego udziału malucha. Dziecko poznaje otaczający świat wszystkimi zmysłami, jego ciekawość jest ogromna i to daje nauczycielowi duże możliwości w wykorzystywaniu różnorodnych metod do kształtowania pojęć matematycznych.

Czym jest metoda w nauczaniu?

Według znanej definicji Czesława Kupisiewicza ,,jest to celowo i systematycznie stosowany sposób pracy nauczyciela z dziećmi, umożliwiający im opanowanie wiedzy wraz z umiejętnościami wykorzystania jej w praktyce, a także rozwijanie zdolności i zainteresowań poznawczych". Idąc tym tropem, metody wychowania przedszkolnego będą to czynności podejmowane zarówno przez nauczyciela, jak i dzieci, które trzeba tak dopasować, aby osiągnąć zamierzony cel.

Metody słowne i oglądowe wykorzystywane są w pracy z przedszkolakami głównie dlatego, że dziecko przyswaja wiedzę poprzez percepcję wzrokową, słuchową czy dotykową. W tym wieku jest ono wyjątkowo wrażliwe na wszelkiego rodzaju bodźce z otoczenia, dlatego stosowanie metod słownych i oglądowych jest nieuniknione. Do tych pierwszych zaliczymy: rozmowy, literaturę przedmiotu, zagadki, instrukcje (gry), sposoby komunikowania się z innymi.

Obecnie w edukacji przedszkolnej stosuje się najczęściej metody czynne oparte na działaniu i samodzielnym doświadczaniu. Maria Kwiatkowska wyróżniła następujące ich rodzaje:

  • metodę samodzielnych doświadczeń - skierowaną na rozwój własnej aktywności dziecka,
  • metodę kierowania działaniami dziecka, która polega na inspirowaniu przez nauczyciela jego spontanicznej działalności,
  • metodę zadań stawianych dziecku - jeden z ważniejszych sposobów uczenia się matematyki,
  • metodę ćwiczeń, pobudzenia dziecka do powtarzania różnych czynności.

Wyżej wymienione metody nie są jedynymi technikami wykorzystywanymi w edukacji przedszkolnej, jednak nauczyciele chętnie po nie sięgają. Należy pamiętać o łączeniu z sobą różnych metod, dzięki czemu możliwe jest stworzenie szerszego wachlarza sytuacji aktywizujących dzieci do samodzielnego działania. Wiele abstrakcyjnych pojęć matematycznych ma związek z codziennymi doświadczeniami każdego przedszkolaka i czynnościami dnia codziennego, Dlatego też nieodłącznym elementem zdobywania doświadczeń połączonych z nauką powinna być radosna zabawa i poczucie sukcesu. Nauczyciel, znając własnych wychowanków, będzie doskonale wiedział, jakie metody pracy może wykorzystać z daną grupą, biorąc po uwagę wiek i możliwości rozwojowe wszystkich podopiecznych. Tak naprawdę matematyka jest wszędzie w otaczającym nas świecie i w każdym momencie możemy po nią „sięgać”, poczynając od kształtowania orientacji w przestrzeni, poprzez rytmy, w tym rytmiczną organizację czasu, liczenie, dodawanie i odejmowanie, mierzenie i ważenie, klasyfikowanie, układanie i rozwiązywanie zadań, a kończąc na intuicjach geometrycznych czy konstruowaniu gier.

Jeśli chcemy zainteresować dzieci matematyką, musimy stworzyć im odpowiednie warunki do zdobywania osobistych doświadczeń. W ten sposób bez trudu przyswoją pojęcia matematyczne i zdobędą umiejętności, a jednocześnie będą rozwijały się mentalnie i emocjonalnie. Pobyt w przedszkolu powinien być wypełniony różnego rodzaju zabawami, ciekawymi zadaniami do rozwiązania i oczywiście grami. Jak słusznie zauważyły prof. Edyta Gruszczyk-Kolczyńska i Ewa Zielińska: ,,To, co nazywamy edukacją matematyczna przedszkolaków, musi by wtopione w działania wspomagające rozwój umysłowy dzieci” i powinno odbywać się przez cały czas pobytu dziecka w przedszkolu.
 

O autorze:

Renata Stawczyk-Mizińska - Ekspert PWN. Nauczyciel dyplomowany, dyrektor przedszkola, pedagog terapeuta, ekspert MEN, animator Polskiego Stowarzyszenia Animatorów Pedagogiki Celestyna Freineta i członek OMEP, uczestniczka licznych szkoleń, warsztatów, seminariów z zakresu pedagogiki i psychologii w kraju i za granicą, autorka wielu artykułów i publikacji dla nauczycieli 

Źródło: Renata Stawczyk-Mizińska, Przedszkolak w krainie licz. Jak zainteresować dzieci matematyką? Częśc 1, "Przedszkole. Miesięcznik Dyrektora", nr 1/2016, s. 51-53.

Bibliografia:

  • E. Gruszczyk-Kolczyńska, E. Zielińska, Wspomaganie rozwoju umysłowego czterolatków i pięciolatków, Warszawa 2004.
  • Cz, Kupisiewicz, Podstawy dydaktyki ogólnej, Warszawa 1976.
  • M. Kwiatkowska, Podstawy pedagogiki przedszkolnej, Warszawa 1988.

 

Poznaj nowe zeszyty z serii "Trampolina +. Zabawy matematyczne"!

Tramp_plus_zabawy_matematyczne1.png Tramp_plus_zabawy_matematyczne2.png Tramp_plus_zabawy_matematyczne.png
Trampolina +.
Zabawy matematyczne. 1 >> 
Trampolina +.
Zabawy matematyczne. 2 >>

Trampolina +.
Zabawy matematyczne. 3 >>

Zobacz więcej aktualności