Mediacja językowa w praktyce

2019-07-16 (data modyfikacji: 2019-07-26)

Uczniowie mogą czerpać radość ze skutecznego posługiwania się językami obcymi zarówno w szkole, jak i w życiu codziennym. Umiejętność mediacji językowej będzie przydatna podczas wyjazdów wakacyjnych, pobytów na obozach językowych czy na wymianach międzyszkolnych.

Zbliżają się wakacje, zagraniczne wyjazdy – nagle trzeba będzie odnaleźć się w nowej przestrzeni. Musimy wtedy korzystać z komunikacji, nie tylko werbalnej, ale także… miejskiej. W nowym miejscu trzeba np. znaleźć drogę, co nie zawsze przychodzi łatwo – i wtedy jesteśmy zmuszeni rozmawiać z tubylcami. Pytamy o drogę, której nie potrafiliśmy znaleźć, o optymalne możliwości połączeń, ceny biletów itp. Wszystko oczywiście w języku obcym, najczęściej angielskim, choć możliwe są i inne warianty językowe, a także próby porozumiewania się w sposób hybrydowy: trochę werbalnie, trochę niewerbalnie (np. gestykulując). Można włączać inny język obcy, jeśli wspomniany urlop ma miejsce np. w Hiszpanii, a my znamy choćby w podstawowym zakresie język tego kraju. W takim wypadku przełączamy się w komunikacji między tymi językami. Gdy uda nam się zdobyć potrzebne informacje, najczęściej próbujemy się upewnić, czy dobrze je zrozumieliśmy, powtarzając je, sprawdzając na mapie lub w telefonie.

Te wszystkie działania to nic innego jak użycie języka w autentycznej sytuacji komunikacyjnej, lecz – co istotniejsze – to również moment przetwarzania językowego: tłumaczenia, streszczania, podsumowywania oraz interpretowania zdobytych werbalnie i pozawerbalnie informacji. To także przekazywanie ich osobom trzecim, które nie znają danego języka obcego.

Działanie obcojęzyczne – mediacja

Mediacja to kompleksowa aktywność językowa, która odnosi się do rozumienia i wyrażania się w danym języku. Jako proces przetwarzania językowego wychodzi ona poza samą artykulację struktur leksykalno-gramatycznych; do jej prawidłowego funkcjonowania potrzebna jest też znajomość kontekstów kulturowych, określanych jako kompetencja interkulturowa. Mediacja, wykorzystując środki językowe, pośredniczy między co najmniej dwoma kontekstami kulturowymi. Jest to dość specyficzny rodzaj tłumaczenia, bardziej sytuacyjnego niż literalnego: oddaje raczej ogólny sens sytuacji niż konkretne słowa. Bardzo często jest to pośredniczenie między osobami, które nie są w stanie bezpośrednio się ze sobą komunikować, przede wszystkim z racji nieznajomości danego języka obcego.

W przedstawionej we wstępie sytuacji rolę mediatora mogłaby przejąć osoba, która dobrze zna dany język obcy i która, zdobywszy konkretne informacje, przekazuje je pozostałym uczestnikom wyjazdu. W przypadku rodzinnych wakacji dość często są to dzieci, które posługują się językiem obcym o wiele sprawniej niż rodzice, choćby dlatego, że na bieżąco uczą się go w szkole. Stąd też zadaniem nauczycieli neofilologów jest ćwiczenie z uczniami sytuacji, w których podejmowane będą działania mediacyjne. Należą do nich wspomniane już tłumaczenie, streszczanie, podsumowywanie, a także parafrazowanie, czyli sztuka przeformułowywania treści. Parafrazowanie odgrywa istotną rolę w przypadku rozwijania umiejętności kompensacyjnych w języku obcym, czyli wykształcenia w uczniach kompetencji zastępowania np. zapomnianych słów czy zwrotów ich możliwie prostym opisem. W szerszej perspektywie wzmacnia ono poznawczy rozwój uczniów oraz stymuluje ich kreatywne podejście do danego języka. To zaś ma szczególny wpływ na wewnętrzną motywację uczniów do nauki języków obcych.

Aktywność mediacyjna na lekcjach języków obcych

Mediacja językowa jest zawsze interakcją, która łączy w sobie wymiar społeczny i kulturowy z konkretnym użyciem języka – w edukacji szkolnej przede wszystkim języka obcego, choć i tutaj ważne będzie odniesienie do języka rodzimego. Warto mieć na uwadze fakt, że kategoria mediacji językowej, która jest elementem składowym Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego (ESOKJ), została ujęta w nowej podstawie programowej MEN-u. W związku z tym nauczyciele mają obowiązek uczyć swoich podopiecznych mediacji językowej.

Znaczącym wsparciem w odniesieniu do praktycznego kształtowania sprawności mediacji językowej są dziś najnowsze podręczniki do nauki poszczególnych języków obcych, których autorzy wprowadzili zadania związane z przetwarzaniem tekstów, zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej. Ponadto uwzględniono w nich konteksty komunikacji międzyjęzykowej, czyli opartej na pośredniczeniu między danym językiem obcym a językiem polskim. Celem takich zadań jest aktywność translacyjna uczniów zgodna z ich możliwościami. Uczeń ma być w stanie np. czytać selektywnie tekst obcojęzyczny, filtrując go pod względem konkretnych informacji, o których znalezienie został poproszony w języku ojczystym, i w tymże języku ma przekazać znalezione w tekście wiadomości. Dość często chodzi tutaj o znalezienie słów-kluczy.

Przykładowo: uczeń znajduje w internecie ofertę obozu językowego, który mu się bardzo podoba. Informuje o tym mamę i stara się ją przekonać, by pozwoliła mu pojechać i zapłaciła za wyjazd. Mama podczas rozmowy pyta o szczegóły, uczeń czyta więc informacje w internecie (posługując się obcojęzycznym opisem imprezy), by je następnie zrelacjonować mamie w języku polskim. Całość ma formę dialogu, w którym uczeń odpowiada na pytania mamy: Gdzie obóz ma się odbyć? Kto weźmie w nim udział? Jakie będą warunki noclegu? Ile przewidziano godzin samego kursu? Co planowane jest poza samą nauką? Inną formą ćwiczenia działań mediacyjnych w języku jest realizacja prostego procesu negocjacji, który polega np. na ustaleniu wspólnego menu w restauracji dla osób posługujących się danym językiem obcym oraz nieznających go. Może to też być poczęstunek domowy, kiedy konieczne jest podjęcie decyzji, co przygotować, a zadaniem ucznia jest poznanie preferencji kulinarnych zaproszonego gościa. Zadanie wyglądać tutaj może następująco: gościsz u siebie w ramach międzynarodowej wymiany międzyszkolnej kolegę z Niemiec, a Twoja mama chce wiedzieć, co przygotować na kolację. Zapytaj kolegę, na co miałby ochotę. Co lubi, a co mu nie smakuje? Przejmij rolę tłumacza. Uczeń musi wykazać się w tym kontekście umiejętnością w miarę sprawnego przełączania się między językami, ucząc się strategii translacji symultanicznej.

Prostą, a jednocześnie kreatywną postacią mediacji językowej będzie np. ustalenie pomysłów na spędzenie wolnego czasu podczas szkolnej wymiany między uczniami z polskiej i zagranicznej szkoły, kiedy ci ostatni są z wizytą w mieście gospodarzy. W takiej sytuacji należy dowiedzieć się, jakie są ulubione sposoby spędzania wolnego czasu danych osób, a następnie wspólnie stworzyć plan działania. Także i tutaj konieczne będą translacja oraz przetwarzanie tekstów pisanych, gdyż, aby ciekawie spędzić dzień, trzeba zapoznać się z różnymi broszurami informacyjnymi i przekazać ich najważniejsze treści w języku obcym, zrozumiałym dla gości z zagranicy.

Do realnych obszarów autentycznej komunikacji obcojęzycznej, które wiążą się z mediacją językową, zaliczają się nie tylko czytanie broszur i informowanie o ich zawartości osób nieposługujących się danym językiem, ale też przekazywanie im treści zawartych na szyldach, etykietach czy w instrukcjach obsługi. Mediacja językowa to również objaśnianie i interpretowanie tekstów niewerbalnych, które prezentowane są przy wykorzystaniu wykresów, infografik, map, a nawet rozkładów jazdy. Polega to na odczytywaniu skrótów, symboli lub innych oznaczników objaśnionych w legendzie.

Obszarem pracy dydaktycznej, w której można optymalnie wykorzystać działania z zakresu mediacji językowej, jest realizacja zadań projektowych. Uczniowie muszą zebrać odpowiednie informacje i dokonać między nimi translacji. Zadanie może np. polegać na przygotowaniu wyjazdu zagranicznego i ustaleniu jego szczegółów w zespole klasowym, a później poinformowaniu rodziców o planach oraz przebiegu podróży. Mediacja językowa stanowi szerokie pole dla wielu działań dydaktycznych – jedynym ograniczeniem jest kreatywność nauczycieli i ich uczniów.

Konkluzje – perspektywy – wyzwania

Nauka języków obcych w szkole to coś więcej niż tylko kolejny przedmiot do zrealizowania w ramach określonych przez MEN wytycznych. Jest to przede wszystkim obszar aktywności praktycznych, których rezultaty mają lub będą mieć swoje konsekwencje w realnym życiu poza murami szkoły. Należy zatem mieć na uwadze pragmatyzm leżący u podstaw pracy glottodydaktycznej. Jego przejawem jest nie tylko opanowanie środków leksykalnych i struktur gramatycznych, które nigdy nie są celem samym w sobie, lecz służą umiejętności komunikacji w rzeczywistych sytuacjach życiowych. Każde komunikowanie językowe jest przetwarzaniem i przekazywaniem informacji, czyli właśnie mediacją językową, która ma skutkować porozumieniem. Z pewnością rola mediacji językowej jako umiejętności praktycznej nabiera większego znaczenia nie tylko z powodu ministerialnych zaleceń, ale przede wszystkim z powodu jej praktycznych odniesień. Nauczyciele muszą stale poszerzać swoją wiedzę z zakresu kompetencji międzykulturowej i refleksyjnie planować zadania, by wspierać rozwijanie umiejętności mediacji językowej u swoich uczniów.

 

Bibliografia:

  • Z. Chłopek, Metodyka nauczania języka niemieckiego. Podręcznik dla studentów germanistyki i początkujących nauczycieli, Warszawa 2018.
  • E. Chromiec, Edukacja w kontekście różnicy i różnorodności kulturowej. Z inspiracji naukowych obszaru niemieckojęzycznego, Kraków 2006.
  • R. Czaplikowska, Mediacja językowa – pomost między językiem a kulturą, „Języki obce w szkole” 2018, nr 1.
  • I. Janowska, Mediacja i działania mediacyjne w dydaktyce języków obcych, „Języki obce w szkole” 2017, nr 3.
  • E. Reymont, A. Sibiga, M. Jezierska-Wiejak, Transfer Deutsch 1. Podręcznik do języka niemieckiego dla liceum i technikum, Warszawa 2019.
  • J. Sujecka-Zając, Rola mediacji dydaktycznej w rozwijaniu warsztatu poznawczego ucznia na lekcji języka obcego, „Neofilolog”, t. 48, 2017.
  • M. Szałek, Jak motywować uczniów do nauki języka obcego? Motywacja w teorii i praktyce, Poznań 2004.

Źródło: "Szkoła. Miesięcznik dyrektora",  czerwiec-lipiec 2019, s. 62-63.

dr Sebastian Mrożek – germanista, lektor, trener języka niemieckiego, edukator i ekspert PWN. Autor artykułów z zakresu glottodydaktyki. Członek Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego
Zobacz więcej aktualności