Kształtowanie inteligencji emocjonalnej

2016-11-09 (data modyfikacji: 2016-11-09)

Największy wpływ na życie codzienne, niezależnie od poziomu inteligencji poznawczej, mają umiejętności potrzebne do nawiązywania i utrzymywania relacji z innymi osobami. Dzięki doświadczeniom edukacyjnym, zdobywanym podczas pobytu w przedszkolu, które eksponują rolę uczuć - dzieci mogą rozwijać umiejętności potrzebne w postępowaniu z innymi.

www_WP_09_11.jpg

Dzieci, które już w wieku przedszkolnym są uczone jak rozumieć własne emocje, jak je kontrolować oraz jak budować przekonanie o własnej wartości, mają większe szanse na rozwijanie wrodzonych zdolności intelektualnych, warunkujących przyszłe sukcesy.

Systematyczne wsparcie emocjonalne, udzielane zarówno przez rodziców jak i nauczycieli, może skutecznie wpływać na kształtowanie inteligencji emocjonalnej u dzieci.

Inteligencja emocjonalna w ujęciu teorii inteligencji wielorakich
 

Amerykański psycholog Howard Gardner, twórca teorii inteligencji wielorakich, uważa, że inteligencja emocjonalna jest zdolnością, która pozwala człowiekowi dostrzegać umiejętności i talenty różniące ludzi oraz odnajdywać się w sytuacjach społecznych. Ten rodzaj inteligencji pomaga w rozpoznawaniu nastrojów, zamiarów oraz intencji innych osób, a także w rozwiązywaniu problemów w życiu codziennym.

Howard Gardner widzi inteligencję emocjonalną jako połączenie zdolności sfery intrapersonalnej i interpersonalnej, które występują obok zdolności językowych, matematyczno-logicznych, ruchowych, wizualno-przestrzennych, przyrodniczych i muzycznych. Według tej koncepcji dziecko przychodzi na świat z wrodzoną kombinacją wymienionych zdolności, które stanowią niepowtarzalny, ważny i wartościowy potencjał.

W wieku przedszkolnym dzieci wykazują wyraźne predyspozycje w określonych dziedzinach, np. jedne z łatwością się wypowiadają lub łatwiej radzą sobie z zadaniami matematycznymi, inne wykazują wyjątkową sprawność fizyczną albo zdolności artystyczne. Umiejętność rozpoznawania swoich mocnych stron, zdobyta już w wieku przedszkolnym, wzmacnia poczucie pewności siebie, a w konsekwencji motywuje do zdobywania umiejętności w innych obszarach. W okresie uczęszczania do szkoły dzieci mają już większą wiedzę na temat własnych zdolności i mogą skupić się na ich rozwijaniu. W dalszej przyszłości może to skutkować zdobyciem wymarzonego zawodu, zgodnego z własnymi predyspozycjami, a także zadowolenie z relacji z innymi ludźmi.

Wszystkie umiejętności, związane ze sferą emocjonalną, mają na siebie wzajemny wpływ, co oznacza, że rozwijanie pewnych umiejętności pociąga za sobą rozwój innych. Dziecko, które jest uczone komunikacji emocjonalnej, nauczy się także kontrolować emocje, współpracować w zespole, jak również zwiększy pewności siebie. Dziecko z rozwiniętym poczuciem własnej wartości będzie bardziej odważne w kontaktach z innymi. Dzięki rozwijaniu umiejętności społecznych nawiąże przyjaźnie, nauczy się współpracy i współdziałania, dobrych manier, poczucia humoru oraz rozwiązywania konfliktów.

Rozwijanie umiejętności emocjonalnych u dziecka wymaga od nauczycieli w przedszkolu szczególnego zaangażowania oraz świadomości własnych emocji, a także przygotowania różnorodnych i atrakcyjnych propozycji zabaw. Dzieci mają największe szanse na zdobywanie doświadczeń w sferze emocjonalnej, właśnie dzięki uczestniczeniu w zabawie, a zdobyte umiejętności mogą znacznie ułatwić wdrożenie się w wypełnianie obowiązków szkolnych Szczególną uwagę warto skupić na obszarach takich jak: komunikacja emocjonalna, rozwijanie poczucia własnej wartości, kształtowanie umiejętności społecznych.

Dziecko – osobisty potencjał, indywidualność, przyjazne środowisko
 

W wychowaniu dziecka warto pamiętać, aby respektować jego indywidualność, wrodzony osobisty potencjał oraz tworzyć optymalne warunki do edukacji w przyjaznym środowisku. Najlepsze warunki to takie, w których dziecko nabywa doświadczenia społeczno-emocjonalne i otrzymuje pozytywne wsparcie. W atmosferze bezpieczeństwa, szacunku i serdeczności zarówno w domu rodzinnym, jak i w przedszkolu dzieci szybciej rozwijają zdolności emocjonalne, m.in.: zrozumienie samego siebie, świadomość własnych uczuć, poczucie własnej wartości, umiejętność kierowania własnym postępowaniem, współodczuwanie, umiejętność negocjowania i zawierania kompromisów.

Nauczyciele wychowania przedszkolnego mogą wpływać na zmiany w zachowaniu dzieci, poprzez świadome i zaplanowane sposoby pracy z nimi. Dziecko chętnie angażuje się w różnorodne aktywności, jeżeli wychowawca dostosowuje ich formę do jego indywidualnych możliwości. Inspirujące dla dziecka są zabawy, ćwiczenia, gry umożliwiające zdobywanie wiedzy, uczenie się nowych sposobów myślenia, reagowania i zachowania. Okres edukacji przedszkolnej to dobry czas na to, aby nauczyciel dostrzegł i określił indywidualne zdolności, które każde dziecko może rozwijać w dalszym życiu, dzięki umiejętnościom emocjonalnym.

Komunikacja emocjonalna to przyjazne porozumiewanie się – jak ją kształtować u dzieci?
 

Dziecko w wieku przedszkolnym przekazuje emocje spontanicznie za pomocą słów oraz języka ciała, wyrazu twarzy i gestów. Dzieci posiadają naturalną zdolność mówienia o uczuciach, to nie oznacza, że umieją je rozpoznawać i wyrażać.

Możemy nauczyć dziecko wyrażania emocji poprzez wzbogacanie słownika związanego z nazywaniem, określaniem cech emocji, opisywaniem sytuacji społecznych, ale także poprzez używanie określonego tonu i barwy głosu. W opanowaniu tej umiejętności może pomóc dziecku obserwacja własnych emocji, emocji rówieśników oraz emocji nauczyciela i innych osób dorosłych.

Dobrym ćwiczeniem może być rozpoznawanie i nazywanie uczuć wyrażonych na twarzach, na rysunkach wykonanych przez dzieci, zdjęciach lub ilustracjach z czasopism. Pomocne są swobodne rozmowy, wypowiedzi na temat postępowania bohaterów literackich, wypowiedzi w trakcie zabaw twórczego myślenia oraz inscenizacji. W rozmowach indywidualnych istotną rolę odgrywa bliskość, kontakt wzrokowy i dotyk, które zapewniają dziecku komfort emocjonalny oraz tworzą miejsce na: bliższe więzi, zaufanie i zrozumienie.

Dobrym sposobem, aby nauczyć dziecko aktywnego słuchania jest wykorzystanie zaistniałych sytuacji problemowych, np. takiej: chłopiec zgubił klocek lego z własnej kolekcji podczas wspólnej zabawy.

  • Dziecko wczuwa się w sytuację osoby z problemem, mówi: Tak więc mówisz mi, że zgubiłeś klocek
  • Próbuje się dowiedzieć więcej na temat sytuacji, mówi: Czy możesz mi opowiedzieć jak to się stało?
  • Okazuje zainteresowanie drugą osobą. Nazywa jej uczucia, mówi: Widzę, że jesteś smutny.

Dziecko przekazuje emocje nie tylko słownie, ale także za pomocą języka ciała. Postawa informuje o lękach, gniewie, radości, smutkach. Jeżeli przedszkolak nauczy się rozpoznawać, w jaki sposób postawa ciała zmienia się wraz ze zmianą uczuć oraz rozumieć znaczenie min, gestów, a także uzewnętrzniać uczucia sympatii, czułość i akceptację, będzie potrafił wybrać skuteczny sposób radzenia sobie z emocjami.

Wartościowymi propozycjami mogą być zabawy pantomimiczne i dramowe, ćwiczenia wizualizacyjne i relaksacyjne, głębokie oddychanie. Zabawy w spokojnej i radosnej atmosferze ułatwiają przełamywanie nieśmiałości, budowanie zaufania, przyczyniają się do zwiększenia kreatywności.

Propozycje zabaw
 

Emocjonalne piłki – Rozdaj dzieciom piłki i zaprezentuj piłki z emocjami. Pokaż jak naśladujesz miny piłek: smutną, wesołą, rozgniewaną, przestraszoną, zdziwioną; a następnie poproś, aby pokazywały miny do swoich piłek – mogą opowiedzieć o swoich emocjach w rożnych sytuacjach. W dalszej części piłki mogą posłużyć do masowania kolan, łokci, brzucha, ramion (delikatnie i z wyczuciem).

Pantomima uczuć – Przygotuj kartoniki z rysunkami różnych min. Poproś dzieci, by ustawiły się w kręgu. Chętne dzieci po kolei wychodzą na środek, losują kartonik i prezentują przedstawione na nim emocje za pomocą pantomimy.

Dobre miny-dobre gesty – Zaproponuj zabawę przy dźwiękach bębenka. W przerwach dzieci wykonują polecenia: skiń głową, popatrz w oczy, uśmiechnij się, przekaż uścisk dłoni, zapytaj: jak się masz? do jak największej liczby innych dzieci.

Wesoły taniec – Zaproponuj dzieciom taniec przy wesołej muzyce, a w przerwach pokazuj zdjęcie lub obrazek twarzy. Zadaniem dzieci będzie naśladowanie ruchem prezentowanej emocji.

Zmęczony żółw – Wyobraź sobie, że jesteś żółwiem, który się chowa do skorupy. – Dziecko stoi prosto, stopy złączone, ręce opuszczone, podbródek przyciśnięty do klatki piersiowej, oddycha głęboko i liczy powoli do 10, jednocześnie zmienia pozycję ze stojącej do siadu.

źródło: Trampolina +. Emocje ›


Zdobyte umiejętności w zakresie komunikacji emocjonalnej pomagają zapanować nad emocjami, dodają pewności siebie, ułatwiają nawiązywanie przyjaźni, rozwiązywanie problemów i zrozumienie innych osób. W okresie nauki szkolnej mogą ułatwić zdobywanie wiedzy, poprawić porozumiewanie się z innymi, lepiej rozumieć siebie i innych, a w dorosłym życiu pozwolą dobrze funkcjonować w środowisku rodzinnym i zawodowym.

Poczucie własnej wartości to szansa na sukces – w jaki sposób rozwijać to poczucie w dziecku?
 

Przedszkolak zaczyna rozumieć swoje zachowanie i swoje umiejętności i na tej podstawie kształtuje obraz samego siebie. Aby ten obraz był pozytywny, niezbędna jest pełna akceptacja wychowawcy, a wraz z nią miłość, szacunek, poczucie bezpieczeństwa. W takich warunkach dziecko może podejmować różnorodne aktywności, odkrywać swoje mocne strony i zainteresowania, przezwyciężać słabości i lęki, przełamywać nieśmiałość.

Jest to optymalna sytuacja, w której przedszkolak, otrzymując wsparcie emocjonalne, uczy się nawiązywania i podtrzymywania kontaktów z rówieśnikami i z osobami dorosłymi oraz samodzielnego rozwiązywania problemów. Jeżeli umożliwimy dziecku podejmowanie działań wymagających samodzielności, stworzymy okazje do dokonywania wyborów i decydowania w sprawach dla niego istotnych, sprawimy, że poczuje się obdarzone zaufaniem, a w efekcie ważne, wartościowe i potrzebne.

Każde wzmocnienie pozytywne może sprawić dziecku wiele radości, a więc przyczynić się do wzrostu motywacji i chęci odnoszenia sukcesu. Szczególną formą wspierania jest pochwała opisowa, gdyż dziecko otrzymuje informację na temat swojego zachowania. Przykładowe komunikaty:

  • To bardzo miłe, że pomagasz koledze zbierać klocki po zabawie!
  • Gratuluję! Na rysunku dużo drzew, kwiaty, słońce, dzieci – piękna wiosna!
  • Dziękuję za przyjemną zabawę i zachowanie fair play (zabawy sportowe). 

W budowaniu poczucia własnej wartości mogą pomóc różnorodne aktywności, np.: twórcze zabawy słowne, twórcza gimnastyka, twórcza działalność plastyczna, zabawy badawcze, zabawy przy muzyce, tańce integracyjne oraz słuchanie bajek, omawianie historyjek, karty pracy.

Propozycje zabaw
 

Co już umiem robić? – Dzieci siedzą w kręgu i kolejno mówią o tym, czego już się nauczyły, np. jeść samodzielnie, zakładać jakąś część ubrania lub budować z klocków, rysować, itp. Komplementy – Dziecko losuje kartonik z imieniem (w koszyku kartoniki z imionami dzieci) i podchodzi i mówi komplement: Lubię, gdy się śmiejesz.

Sposoby na gniew! – Zaprezentuj rysunki schematyczne ilustrujące formy ruchu ułatwiające pozbywanie się gniewu i nadmiernego napięcia. Można je umieścić w widocznym miejscu, aby będą służyły podpowiedzią w razie potrzeby.

Jestem miły! – Dzieci poruszają się przy dźwiękach bębenka, a w przerwie na hasło: Jestem miły! odzwierciedlają poprzez miny, gesty, ruch ciała wymienioną cechę. Inne cechy to: silny, mądry, dzielny.

Pudełko talentów – Dzieci wspólnie ozdabiają Pudełko talentów (duże kartonowe pudełko) i umieszczają w nim wszystkie karty z rysunkami zdolności – nowo nabyte umiejętności.

źródło: Trampolina +. Emocje ›


W jaki sposób kształtować umiejętności społeczne u przedszkolaków?
 

Umiejętności społeczne to zdolność rozróżniania i interpretowania sytuacji społecznych oraz reagowania na nie we właściwy sposób. W przedszkolu dzieci uczestniczą w wielu wydarzeniach, dzięki którym doświadczają uczucia, że są kimś ważnym dla innych. Niezwykle potrzebna dla dobrego funkcjonowania w grupie jest umiejętność prowadzenia rozmowy. Nauczyciel, który jest otwarty, serdeczny i chętnie prowadzi indywidualne rozmowy z dziećmi, może bardzo pomóc w rozwijaniu tej umiejętności. Dzielenie się przez nauczyciela myślami, uczuciami, błędami, problemami i marzeniami może być inspirujące dla dzieci i stanowić wzór, według którego będą się porozumiewać z rówieśnikami i nawiązywać przyjacielskie relacje, a także wyrażać własne uczucia i okazywać empatię.

Uczestnicząc w zabawach zespołowych, sportowych, tanecznych lub zadaniowych przedszkolaki mają szansę nauczyć się współdziałania i współpracy. W trakcie zabaw poznają uczucia i opinie innych, doświadczają nieporozumień lub konfliktów i w rezultacie podejmują próby ich rozwiązywania. Pomagają sobie wzajemnie, żartują, zaprzyjaźniają się, zawierają kompromisy, uczą się dobrych manier i przestrzegania zasad obowiązujących w grupie. Warto poświęcić odpowiednio dużo uwagi kształtowaniu umiejętności żartowania i dostrzegania humoru, gdyż śmiech i radość pomaga radzić sobie ze stresem, wstydem a nawet konfliktami. Do nauki tych umiejętności można wykorzystać wiersze z humorem, wyliczanki, wesołe historyjki, odgrywanie śmiesznych ról, zabawy twórcze.

Propozycje zabaw
 

Nasze zasady – Dzieci wybierają piktogramy przedstawiające zasady właściwego zachowania w grupie i wspólnie z nauczycielem przyklejają na planszy. Umieszone w widocznym miejscu pomogą w ich przestrzeganiu.

W krainie uczuć – Rozdaj dzieciom kartoniki z rysunkami dowolnie wybranych emocji, np. radość, smutek, strach, wstyd (emocje powtarzają się). Nauczyciel w środku koła prowadzi zabawę. Na hasło: radość i strach – dzieci, które posiadają kartoniki z tymi emocjami zamieniają się miejscami, a na hasło: Uczucia zamieniają się miejscami! wszyscy zmieniają miejsca. Kto nie zdąży usiąść w kole, siada na środku i prowadzi zabawę dalej.

Na pomoc! – Dziecko wymyśla sytuację, w której wymaga pomocy, np. Przewróciłem się w kałużę i jestem cały mokry! Pozostałe dzieci mówią, w jaki sposób mogą pomóc koledze.

Wspólna rzeźba – Dzieci tworzą rzeźbę z zebranych wspólnie materiałów, np. z kubeczków po jogurcie lub pudełek różnej wielkości. Na koniec mogą nadać nazwę tej rzeźbie.

źródło: Trampolina +. Emocje ›


Podsumowanie
 

Kształtowanie inteligencji emocjonalnej w okresie przedszkolnym odgrywa niezwykle istotną rolę. Umiejętności rozpoznawania i nazywania uczuć oraz radzenia sobie z nimi w życiu codziennym mogą ułatwić dzieciom odnoszenie sukcesów w szkole, a więc podejmowanie wyzwań, pokonywanie trudności oraz nawiązywanie przyjaźni, tak ważne dla dobrego funkcjonowania. Pozytywne doświadczenia z dzieciństwa stwarzają także szansę na szczęśliwe życie zawodowe i rodzinne w przyszłości.

„Wspieranie rozwoju emocjonalnego ze szczególną troską przyniesie wymierne korzyści w kolejnych latach życia, zapewni coraz większą samodzielność w zaspakajaniu potrzeb, a lepsze samopoczucie warunkuje lepsze efekty kształcenia na wyższych szczeblach edukacji. (…) To w efekcie przenosi się na zmniejszenie problemów zdrowotnych i społecznych w skali całego społeczeństwa, a w końcu obniża koszty państwa związane z kompensowaniem deficytów edukacyjnych”. (za: M. Czub, J. Matejczuk, Warszawa 2015).

źródło: Barbara Osińska. Kształtowanie inteligencji emocjonalnej, "Przedszkolne ABC", nr 6/2016, s. 9-12.

Barbara Osińska - Ekspert PWN. Nauczyciel dyplomowany wychowania przedszkolnego, absolwentka studiów pedagogicznych oraz podyplomowych w zakresie edukacji początkowej i reedukacji dzieci w wieku 3−9 lat. Autorka publikacji Emocje wydanej przez PWN Wydawnictwo Szkolne.


 

Bibliografia:

  • M. Czub, J. Matejczuk, Rozwój społeczno-emocjonalny w pierwszych sześciu latach życia. Perspektywa jednostki, rodziny i społeczeństwa, Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2015. 
  • Elias M.J., Tobias S.E., Friedlander B.S., Dziecko emocjonalnie inteligentne, Wyd. Moderski i S-ka, Poznań 1998. 
  • Gardner H. Inteligencje wielorakie, Media Rodzina, Poznań 2002.
  • Guillaumond F., Nauka komunikowania się w grupie przedszkolnej, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2000. 
  • Shapiro L. E., Jak wychować dziecko o wysokim EQ?, Wyd. Pruszyński i S-ka, Warszawa 1997. 
  • Weisbach Ch., Dachs U., Inteligencja emocjonalna, BIS, Warszawa 2000.
Zobacz więcej aktualności