Europejskie portfolio językowe w polskiej szkole

2017-11-30 (data modyfikacji: 2017-10-20)

Jak świadomie budować i rozwijać swoje kompetencje językowe, ucząc się języków obcych w szkole i poza nią? W jaki sposób nauczyciele mogą wspomóc w tym zakresie dzieci i młodzież? Prezentujemy Europejskie Portfolio Językowe, czyli dokument mający na celu wsparcie procesu nauki języków obcych.

 

 

Europejskie Portfolio Językowe (EPJ) to dokument opracowany przez Radę Europy, który w założeniu jego twórców ma służyć wsparciu procesu nauki języków obcych oraz poznawaniu powiązanych z nimi kultur. Jego najważniejszym celem jest jednak wzmacnianie autonomii ucznia, czyli świadomego opanowywania przez niego danego języka obcego dzięki sukcesywnemu zapisywaniu (dokumentowaniu) związanych z nim indywidualnych doświadczeń i osiągnięć.

 

Portfolio językowe – koncepcja i zastosowanie

Ważna jest przede wszystkim refleksja ze strony ucznia – rozumiana jako autoewaluacja – odnosząca się do postępów w uczeniu się wybranego języka obcego i poznawania osadzonej w nim kultury. EPJ składa się z trzech elementów:

  • paszportu językowego,
  • biografii językowej,
  • dossier.

Każdy z nich zakłada dokumentowanie konkretnego zakresu zebranych przez ucznia doświadczeń językowych. Paszport językowy stanowi prezentację profilu językowego jego posiadacza, tj. określenie własnej biegłości językowej zgodnie z Europejskim Systemem Opisu Kształcenia Językowego (ESOKJ), oraz bilansu doświadczeń międzykulturowych, czyli jego realnych kontaktów z użytkownikami danego języka obcego, w Polsce i za granicą. Biografia językowa to osobisty zapis konkretnych wydarzeń, które wiążą się z nauką języków, np. tego, gdzie ona się odbywała (szkoła, kursy itp.). Jest to także miejsce na indywidualną refleksję ucznia odnoszącą się do jego własnych strategii uczenia się języków obcych, do jego bieżących i dalszych celów oraz potrzeb językowych. Dossier pełni funkcję archiwum, w którym uczeń gromadzi swoje wybrane prace związane z danym językiem, a także dokumenty poświadczające jego naukę, jak np. certyfikaty, zaświadczenia i dyplomy językowe.

EPJ jest ponadto dokumentem, w którym uwzględniony został również wiek uczących się. EPJ dla dzieci w wieku od 3 do 6 lat nazywa się Moje pierwsze Europejskie Portfolio Językowe. Pozostałe grupy wiekowe podzielono na następujące etapy: dzieci w wieku 6–10 lat, 10–15 lat, uczniowie szkół ponadgimnazjalnych (niebawem ponadpodstawowych) oraz studenci w wieku 16+. Osobnym dokumentem jest EPJ dla dorosłych.

Pod względem formalno-technicznym EPJ to nic innego jak segregator podzielony na trzy części, w skład których wchodzą wspomniane wyżej elementy. Każda wkładka zawiera wskazówki w formie krótkiej instrukcji, która informuje o sposobie pracy z danym elementem, w tym np. jak dokonać samooceny własnych kompetencji językowych i wpisać ją do odpowiednich rubryk/tabel zawartych w EPJ. Polska edycja EPJ wydana została w pięciu językach jednocześnie – polskim, angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim.

 

Kompetencje językowe

Proces nauki języka obcego, który ma być następnie (u)dokumentowany w EPJ, to przede wszystkim nabywanie kompetencji językowych, czyli umiejętności komunikacji w danym języku w zakresie jego czterech sprawności: mówienia, słuchania, czytania i pisania. Odzwierciedlają one możliwości zmysłowe człowieka, odnosząc się przy tym do jego kanałów percepcji: słuchu, mowy, wzroku oraz ruchu. Zasadniczo są to te same sprawności zarówno dla języka rodzimego, jak i obcego, z tą różnicą, że w przypadku języka obcego ich rozwój następuje najczęściej w sposób zapośredniczony, czyli przy wykorzystaniu języka rodzimego oraz w pewnym czasowym do niego przesunięciu. Ten zaś jest nabywany w sposób naturalny, tj. poprzez wrastanie w ów język w jego bezpośrednim otoczeniu komunikacyjnym i kulturowym. Nauka języka obcego ma charakter najczęściej sformalizowany i jest realizowana przez szkołę powszechną, a także szkoły językowe.

Sprawności językowe dzieli się na receptywne, do których należą słuchanie i czytanie, oraz produktywne, którymi określa się mówienie i pisanie. W toku edukacji szkolnej rozwijane są one w różnym stopniu i z różną intensywnością, w zależności od wieku uczniów. Istotna jest jednak tutaj świadomość, iż sprawności produktywno-receptywne warunkują się wzajemnie, co oznacza, że na mówienie wpływ ma słuchanie, a na pisanie – czytanie. Dotyczy to języka obcego oraz języka rodzimego, co uwarunkowane jest rozwojem biologicznym i psychospołecznym człowieka. Stąd też dzieci – w szczególności w nauczaniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym – najpierw rozwijają i ćwiczą w języku obcym umiejętności słuchowe i artykulacyjne, a następnie uczą się czytania i pisania.

Proces rozwoju sprawności językowych w języku obcym ma charakter kumulatywny, co oznacza, że nauka następuje w sposób stopniowy. Uczeń najpierw opanowuje umiejętność tworzenia zdań prostych, by następnie móc budować zdania złożone, a przy ich pomocy sukcesywnie coraz bardziej rozbudowane wypowiedzi: i ustne, i pisemne. Odnosząc się do możliwości dokumentowania własnego rozwoju językowego w oparciu o elementy EPJ, uczący się danego języka obcego może dostrzec własną progresję językową, czyli osiągnięte postępy w rozumieniu coraz trudniejszych tekstów obcojęzycznych oraz wzrastającą biegłość w pisaniu własnych tekstów. Na tym etapie najbardziej pomocne będzie dossier.

Dodatkową kompetencją, która nierozłącznie związana jest z nauką każdego języka obcego, jest kompetencja kulturowa, określana też jako interkulturowa bądź międzykulturowa. Bywa ona nazywana piątą sprawnością językową, obok mówienia, czytania, słuchania i pisania. Wynika to z faktu, iż każdy uczący się języka obcego wchodzi nie tylko w przestrzeń nowego słownictwa i gramatyki, lecz również kultury zawierającej wiedzę o realiach kraju, którego języka się uczy – ten aspekt także może być udokumentowany w EPJ (przede wszystkim w paszporcie językowym).

  

 

Nauka w szkole i poza nią a Europejskie Portfolio Językowe  

Nauka każdego języka obcego to w pierwszej kolejności nabywanie kompetencji językowych – receptywnych (słuchanie/czytanie) i produktywnych (mówienie/pisanie) – oraz stałe doskonalenie posiadanej już sprawności komunikacyjnej w danym języku obcym. Warto przy tym pamiętać, że jest to proces wieloletni, trwający niemal całe życie, w którym poszczególne kompetencje językowe kształcone są z różną intensywnością i efektywnością. Zależne jest to od indywidualnych potrzeb uczącego się, których świadomość wzrasta wraz z wiekiem. Co ciekawe, uczącemu się łatwiej przychodzi dostrzec to, czego nie potrafi, niż to, co już umie. EPJ pozwala pozytywnie spojrzeć na naukę języka obcego, czyli budować postawę sprzyjającą nabywaniu kompetencji językowych, bilansując na korzyść ucznia to, jakie umiejętności posiada i w jakim stopniu są one rozwinięte. Jak wiadomo, nic nie motywuje do dalszej nauki lepiej niż odniesiony sukces.

By ułatwić uczącym się możliwość określenia własnego poziomu znajomości języka obcego, Rada Europy stworzyła Europejski System Opisu Kształcenia Językowego (ESOKJ), do którego odnosi się również EPJ. Paszport językowy, stanowiący jego integralną część, pozwala dokonać samooceny biegłości w danym języku obcym, która obejmuje zakres od A1/A2 przez poziom B1/B2 do C1/C2. I tak, zgodnie z opisem systemu ESKOJ, poziom A oznacza użytkownika początkującego, poziom B – samodzielnego, natomiast poziom C – zaawansowanego. Użytkownik to osoba ucząca się danego języka i posługująca się nim na danym poziomie.

Wspomniany tutaj system ma też odzwierciedlenie w edukacji językowej w szkole – nawiązuje do niego nowa podstawa programowa (dalej: NPP), przygotowana przez MEN w lutym 2017 r. dla ośmioletnich szkół podstawowych, a w dalszej kolejności także dla szkół średnich. Nauczanie pierwszego języka obcego będzie odbywać się zgodnie z NPP w klasach od I do VIII, zaś oczekiwany tutaj poziom biegłości językowej po ukończeniu szkoły podstawowej powinien być zbliżony do B1 ESOKJ w odniesieniu do receptywnych kompetencji językowych (słuchanie/czytanie) oraz A2 w zakresie kompetencji produktywnych (mówienie/czytanie). Nauczany w klasach VII–VIII drugi język obcy uczniowie mają opanować w zakresie zbliżonym do A1+. Ponadto autorzy NPP podkreślają bardzo wyraźnie konieczność wzmacniania u uczniów umiejętności samooceny, tj. diagnozowania przez nich samych tego, co już potrafią w danym języku oraz tego, co stanowi obszary ich deficytów językowych. Nauczyciele mają jednak nie tylko pomóc dokonywać stosownej autoewaluacji, lecz również wspierać uczniów w szukaniu dróg poprawiających ich kompetencje językowe, w tym pokazywać możliwości niwelowania ewentualnych braków. NPP w zakresie nauczania języków obcych w szkole nawiązuje zatem do koncepcji zawartych w EPJ.

Uczniowie nabywają wspomniane kompetencje językowe także poprzez uczestnictwo m.in. w kursach języków obcych, które oferowane są przez różnego rodzaju szkoły językowe. Szkoły te od dawna, w sposób dość konsekwentny, posługują się systemem poziomowania swoich kursantów/uczniów zgodnie z zakresami przyjętymi w ESOKJ. Wprowadzona przez autorów NPP korelacja między nauczaniem języków obcych w szkolnictwie powszechnym a ogólnie przyjętym systemem ESOKJ jest więc właściwym krokiem, gdyż pozwala ona uczniom lepiej uporządkować to, co już opanowali w kontekście ich kompetencji językowych, w tym ujednolicić doświadczenia związane z nauką języków oraz dostrzec powiązania między jej charakterem szkolnym i pozaszkolnym. Uświadomienie sobie zachodzących tutaj wzajemnych (ko)relacji powinno mieć dodatkowo wpływ motywujący na ucznia.

Warto pamiętać też o tym, że wszystkie systemy certyfikacji językowej są zasadniczo oparte na standardzie opisu biegłości językowej zgodnym z ESOKJ i odnoszą się do wspomnianych już trzech poziomów znajomości danego języka obcego – A1/2, B1/2, C1/2. To samo dotyczy też wszystkich wydawnictw językowych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych, które wydają swoje materiały do nauki języków obcych, nawiązując do ESOKJ.

 

Podsumowanie

Europejskie Portfolio Językowe jest i dokumentem, i instrumentem, który pozwala osobom uczącym się języków obcych uświadomić sobie, co już w tym procesie nauki osiągnęli i w jaki sposób. Dzięki jego elementom składowym: paszportowi językowemu, biografii językowej oraz dossier, a także odniesieniu do Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego użytkownicy posługujący się już językami obcymi – m.in. uczniowie w szkole – mogą określić swoje potrzeby językowe oraz zdefiniować bliższe i dalsze cele nauki. Co istotne, EPJ umożliwia dokonanie przez osobę uczącą się danego języka obcego samooceny swojej biegłości językowej zgodnie z ESOKJ, odnosząc się do poszczególnych kompetencji językowych. Zachęca ono też do refleksji nad stosowanymi strategiami oraz technikami podczas nauki danego języka i zwrócenia uwagi na te, które uczącemu się przynoszą najlepsze efekty, np. w zakresie mnemotechnik.

Idea EPJ wpisuje się bardzo wyraźnie w ważną we współczesnej dydaktyce koncepcję autonomizacji procesu uczenia się, również w zakresie języków obcych. Zakłada ona świadome podejście do zdobywania wiedzy i umiejętności, refleksję nad tym, co już zostało przez uczącego się opanowane oraz poszukiwanie niejako nowych wyzwań w uczeniu się i samorozwoju, także językowym. EPJ jako instrument w ręku nauczyciela języka obcego może być stosowany w sposób całościowy bądź selektywny, zatem może on skorzystać z paszportu językowego bądź biografii językowej. Przede wszystkim warto zachęcać uczniów do założenia ich własnego dossier i rzeczywistego dokumentowania postępów językowych w formie np. napisanych prac, rozwiązanych testów czy zrealizowanych projektów. Tym sposobem uczniowie są w stanie najlepiej zaobserwować własny progres językowy. Istotnym aspektem pracy z EPJ jest ciągłość pracy, tj. jego stałego uzupełniania, zapisywania swoich postępów językowych, które uczący się może samodzielnie zdiagnozować, używając tabel samooceny zawartych w dokumencie EPJ.

 

Uwaga!

Dalsze informacje o EPJ, inspiracje dotyczące jego wykorzystania w szkole oraz pomocne w jego prowadzeniu formularze znajdą Państwo na stronie internetowej Ośrodka Rozwoju Edukacji, w zakładce Języki Obce oraz na blogu poświęconym Europejskiemu Portfolio Językowemu

Warto też zauważyć, iż obecne dziś na rynku edukacyjnym podręczniki do nauki języka obcego, zarówno polskie, jak i zagraniczne, wykorzystują pomysły opisane w EPJ, dążąc do wspierania nauki języków obcych w sposób świadomy i coraz bardziej samodzielny. Także nowa podstawa programowa zakłada wzmocnienie świadomej oraz samodzielnej pracy z językiem obcym przez ucznia. Tę zaś w istotny sposób może wesprzeć EPJ, o ile nauczyciel zapozna z nim swoich uczniów.

 

Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 356).

Źródło: Sebastian Mrożek, Europejskie Portfolio Językowe w polskiej szkole, "Szkoła. Miesięcznik dyrektora", nr 7/2017, s. 52-55.

Sebastian Mrożek – Ekspert PWN, germanista, lektor, tłumacz, trener języka niemieckiego. W roli lektora języka niemieckiego ceni sobie aktywność i dynamizm, którymi stara się motywować swoich kursantów do własnej pracy nad językiem.

 

Zobacz więcej aktualności